Gora

1 -> 4 İçindekiler

2008-06-21T08:44:00.000-07:00

Takdim 5, 6
Önsöz 7 -> 10

Gora'lıların Adetleri Üzerine: İlk Tespitler 11, 12
Toplumsal ve Kollektif Hafıza Olarak Örf ve Adet Taraması 13 -> 15
Yemek ve sofra kültürü 13 ->15
Doğumla ilgili adetler 13 -> 15
Evlilik ve Düğün Adetleri 16 -> 20
Ölümle ilgili adetler 16 -> 20
Diğer Adetler 16 -> 20
Genel Değerlendirme 21 -> 23

Gora Dilindeki Türkçe Kelimeler 27, 28
Gora Dili Ve Türkçe 32
Gora Dilindeki Türk Dili Kökenli Kelimeler 33 -> 36
Fiil Şekilleri 37
Akrabalık Adları 37
Ev Kültürüyle İlgili Kelimeler 37
Yemek Kültürüyle Ilgili Kelimeler 37
Dini Kelimeler 38
Kalıp Sözler 38
Hayvan Adları 38
Meslek Adları 38
Sonuç ve Değerlendirme 39, 40
Makalede Kullanılan Türkçede Olmayan Harfler 39, 40

Türk Dilinin Balkan Dillerine Etkisi 48, 49

Gora-Restelica Abidesi: Şar Dağlarının Tepesindeki Kaya 58

Osmanlı Öncesi Balkanlar'da Türk İzlerine Dair Toponimiler 62 -> 64

Hun ve Avar Türklerine Dair İzler 134, 135
Peçenek ve Kuman Türklerine Dair Izler 135, 136, 137

Makedonya Yer Isimlerinde Osmanlı Öncesi ve Osmanlı
Hâkimiyeti Sırasında Türk Yerleşimine Dair izler 142
[Üsküp (Skopje) - Kalkandelen (Tetovo) - Kırçova (Kicevo)]
Osmanlı Hâkimiyeti Öncesinde Balkanlarda
Türkler ve Yer isimlerindeki Yansımaları, 142, 143
Osmanlı Hâkimiyeti Sırasında Yer isimlerinin Karakteri 144 -> 146
Yerleşim Merkezleri 147 -> 155

Uluslararası Kalkınma ve İşbirliği Derneği (UKID)
Kültür Yayınları 3

5, 6 Takdim

2008-06-21T08:32:00.000-07:00

Doğru acaba nedir. Bir konunun doğruluğu veya yanlışlığı nasıl ortaya çıkar. Ya da bir konu hakkında bir kanaate varılırken acaba hangi aşamalardan geçilir ve ne gibi süreçler tüketilir. Veya öte yandan hakkında bir karara varılmış herhangi bir konu hakkında verilmiş bir karar, nihai karar mıdır. Bu karardan sonra bu konu kesinlikle bir karara bağlanarak kapanmış mı olur. Yani bir daha bu konu hakkında araştırma yapılamaz anlamı mı taşır verilen bu karar.
Yukarıdaki sorulan tamamına hayır cevabı verilecektir doğal olarak. Elbette ki bir konu hakkında alınmış bir karar nihai karar değildir. Elbette bu konularda yine de araştırmalar incelemeler yapılmalıdır. Ve yine karar verilirken de bilimsel metotlarla bir sonuca varılmalıdır. O halde bir konu hakkında bilimsel metotlarla yapılmış bir çalışmayla karara varılacaksa ve yapılmış bir çalışma yine bilimsel metotlarla yapılan çalışmalara göre yeni versiyonlar kazabilecekse bu durumda Gora ve Goralılar konusu mercek altına yatırılması gereken bir konu olarak ortada durmaktadır.

Bu noktada Gora'lıların Sırp, Makedon, Bulgar, yani Slav orjininden gelmesi konusudaki karar, bilimsel araştırmalar sonucu varılmış bir karar mıdır ? Goralıların menşei konusunda hangi araştırmalar yapılmış da onların Slavlığı konusunda bir hükme varılmıştır. Gora'lıların Slavlığı sonucuyla neticelenen hangi bilimsel araştırma hangi metotlarla bu karara varmıştır veya Gora'lıların Slavlığı sonucuna varan bu karar kesin midir? Bu konuda bir daha bir araştırma yapmaya gerek duymayacak kadar kat'i midir? işte bu sorular cevaplanması gereken sorulardır.

Bu zamana kadar Goralıların Slav kökenden geldiğine hükmeden, Gora'lıları Slav kökene adeta hapseden çalışmaların yeniden gözden geçirilmesine ciddi ihtiyaç duyulmaktadır. Adeta görev kabul görmüş ve sadece Gora'lıların da büyük bir çoğunluğunca da kabul edilmeyen, Goralıların Slav olmaları iddiaları, duygusal ön yargılı bakış açılardan ziyade, yeniden bilimsel ölçülere göre gözden geçirilmelidir.

Gora'lıların büyük bir kısmı aksini söylerken, onlara buna rağmen Slavlık addetmek en basit ifadeyle onları üzmektedir. Yine bilimsel ölçülere, göre onları ele almak, bu ölçülerin gösterdiği doğru karara varmak, kendilerinin büyük çoğunlukla Slav olmadıklarını ifade eden Goralılara duyulan bir saygının işaretidir.
Bu amaçlarla yine bilimsel ölçüler çerçevesinde Goralıların menşei konusunda bu çalışmanın hazırlanıp, yayınlanmasına karar verilmiştir. Sırbistan Bilimlerive Sanat Akademisi'nin Goralılar hakkında 2002 yılında yayınlanmış olduğu kitaptaki görüşler de bu eserin yayınlamasını teşvik edici olmuştur. Sırbistan Bilimleri ve Sanat Akademisi'nin yayınlamış olduğu kitaptaki tezlere göre, Sakarya Üniversitesi Öğretim Üyelerinin yapmış olduğu bilimsel gezi-araştırma sonuçlarındaki tezlerin daha güçlü oluşu, bu eserin yayınlanmasını bir kat daha zorunlu kılmıştır. Bu amaçlarla bu eserin Gora'lıların ve Torbeş'ler gibi menşeileri konusunda soru işaretleri olan diğer milletlerin kökenlerinin daha net ortaya çıkarılabilmeleri ve bu konuda bu eserin bir ilk olması temennisi ile çalışmanın ilim alemine faydalı olmasını ümit ediyoruz.

7 -> 10 Önsöz

2008-06-21T05:11:00.000-07:00

Balkanlarda geniş coğrafyaya yayılmış olan ve yoğunlukla Kosova-Gora bölgesinde yaşayan Goralıların menşei tartışmalı bir konu olma özelliğini devam ettirmektedir. Bu çerçevede Goralıların Türk olmadığı doğru mudur veya Goralıların, iddia edildiği gibi Osmanlılarca zorla Müslümanlaştırılmış Sırplar olduğu mu doğrudur. Ya da Goralılar zamanla Müslümanlaştırılmış Makedonlar mıdır veya bunlar yine zorla Müslümanlaştırılmış Bulgarlar mıdır? Ve yine son zamanlardaki eğilime göre bunlar Ruslar mıdır? Bunların hangisi doğrudur. Yukarıda sayılan iddialara göre Goralılar ya Sırp, ya Bulgar, ya Makedon veya Rus'turlar. O halde buradan hareketle Goralıların Sırplığı, Makedonluğu, Bulgarlığı her otorite tarafından kabul edilmiş bir kanaat değildir. Çünkü yukarıda sayılan milletler Goralıları kendilerinden sayacak iddialarla ortaya çıkmaya cesaret ettiklerine göre, diğer iddiaları kabul etmedikleri anlaşılmaktadır. Buna göre her iddia sahibi diğer iddiayı doğru kabul etmemektedir.

Bu durumda bir Türk araştırmacı olarak hangi teze inanmak gerekecektir. Goralıların Sırp olduğuna mı, Bulgar olduğuna mı ya da Makedon olduğuna mı inanılmalıdır. Ya da bunların tamamının tersine, bu tezlere ilaveten, üstelik Türkçe de konuşmayan Goralıların, Türk olduklarını ileri sürmek ne derece kabul görecektir. Yukarıdaki bütün tezler bir diğerine göre doğru kabul edilmezken, aynı dili bile konuşmayan millet olarak, Türk aidiyeti Goralılar üzerinde ne derece yakışık alacaktır.

Bu tartışmalar içinde Goralılar hakkındaki en doğru kanaati şüphesiz objektif, önyargısız bir şekilde sürdürülmüş ve bu şekilde sonuçlandırılmış bilimsel araştırmalar verecektir. Tamamen bilimsel kaygılarla tamamlanmış çalışmalar, Goralıların menşei hakkında en doğru kanaati ortaya koyacaktır. Bu noktada, herhangi bir konu hakkında bilimsel metotlarla ulaşılmış sonuçlar en doğru kararı verir derken, her konu üzerinde bilimsel araştırma yapılması gereğine de ayrıca hatırlatılmaktadır.

Yani Goralılar hakkında da bilimsel kaygılarla yapılmış araştırmalara itibar edileceği de ortada iken, yukarıda sayılan iddiaların tamamının yine bilimsel metotlar sonucu ortaya atılıp atılmadığının da kontrol edilmesi bilimsel bir zorunluluktur. Goralıların Sırplığı, Bulgarlığı, Makedonluğu tezlerinin tamamı bilimsel araştırmalar sonucu mu ortaya çıkmıştır ya da bunlar birer siyasi beklentiler sonucu ortaya çıkmış iddialar mıdır? Işte bunların da değerlendirilmesi bilimsel bir zorunluluktur. Hiçbir millet sadece aynı dili konuşuyor diye o dili konuşan herhangi bir milletten ad edilmemelidir. Bu kadar kolay ve basit iddia, öncelikli olarak bunu ortaya atılanlarca dikkatle değerlendirilmeli, ondan sonra açıklanmalıdır.
Bu, bilimsellik bir yana siyasi hatta komik kalan iddia konumuna bile düşebilecektir.

Yani her millet için olabileceği gibi, Goralılara bir aidiyet addedilirken, bu iddiaların kesinlikle bilimsel bulgularla desteklenmesi gerekmektedir. Buraya kadar yapılan açıklamalar, Goralıların Türklüklerinin dışında Sırplıkları, Bulgarlıkları, Makedonluklarına olan inançların yaygınlaşmalarından kaynaklanmaktadır. Maalesef bölgede yaygın sayılabilecek bir kanaat olarak, Goralıların dışında Kosova'da bulunan değişik guruplarca, Goralıların Sırplığı, Bulgarlığı, Makedonluğu'na inanılmaktadır.

İşte burası, burada sorgulanmaktadır ve bu kanaat ne kadar bilimseldir. Bir de bu kanaatler karşısında, Goralıların ne kadarının kendilerini ne olarak hissettikleri ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur. Bütün bu noktalara gerekli dikkat gerçekten gösterilmektedir midir? Acaba bütün bu iddialara karşın, en az %50 oranında kendilerini Türk hisseden Goralıların, Türklükleri dışında Sırplığı, Bulgarlığı, Makedonluğu neden genel kabul görmektedir. Goralıların, Sırplığı, Bulgarlığı, Makedonluğu tezleri incelenmiş, derinliğine gözden geçirilmiş ve ondan sonra mı bu kanaatlere ulaşılmıştır.

Nasıl, bilimsel destekten yoksun iddialarda bulunulması yanlış ise, yaygın kanaatlerin üzerine gidilmemesi, en azından onların tamamen bilimsel kurallara göre ele alınmaması o derece yanlış ve bilimsellikten uzaktır. Yaygın kanaatlerden çekinip, aksi istikamette onların üzerine gitmek, onları bilimsel verilere göre ele almak bir serüvene kalkışmak değil, adeta bir mecburiyet hatta bir hizmettir.
Burada önemli olan bilinen kanaatlerin üzerine giderken kullanılan üsluptur. Bilimsel üslubun dışına çıkılmadığı takdirde, bu süreç yaygın bilinen kanaatin yanlışlığının ortaya konulması anlamında, Goralılara bir hizmet olurken aynı zamanda bilime de bir katkı olacaktır. Bu duygularla 2005-2006 eğitim sezonunda görevlendirildiğim Kosova -Priştine üniversitesinde çalışırken karşılaşmış olduğum Goralılar hakkında, zamanla onları dinledikten sonra bir araştırma yapmaya karar verdim. Orada kaldığım süre içinde tamamen bilimsel üsluplar ışığında
ve bilim disiplini işinde her alanda veriler toplamaya başladım. Bu süreçte belli bir süre sonra verilerin de ışığı altında Goralıların Sırp, Bulgar ya da Makedon olmadıkları kanaati öne çıkmaya başladı. Bu üslup işinde devam eden çalışmalar karşıma Goralıların Türk olduğu hakkındaki düşünceleri daha fazla öne çıkarmaya başladı. Ulaştığımız verilere göre Goralıların Türklüğü, bizim kanaatlerimize göre kesinlik kazanmaya kadar geldiyse de şahsen bu konudaki kanaatlerimin kesinleşmesi sonucunu erteleyerek, Goraya bilimsel bir tertip etmeye karar verdim. Bu amaçlarla, Gora'da ulaştığım verileri ve kanaatleri, yanılabileceğim kaygısıyla bilim insanlarının dikkatlerine sundum.

Bu niyetlerle Sakarya Üniversitesi ve Uluslararası Kalkınma ve İşbirliği Derneği'nin destekleriyle, Gora Bölgesine 24 Kasım-01 Aralık 2006 tarihleri arasında,
Sakarya Üni. Öğretim Üyesi Etnik Sosyoloji uzmanı Prof. Dr, H.Musa Taşdelen,
Sakarya Üni. Öğretim Üyesi Sanat Tarihi uzmanı Yard. Doç. Dr. Tülin Çoruhlu,
Sakarya Üni. Öğretim Yakın Çağ Tarihi uzmanı Yard. Doç. Dr. Ebubekir Sofuoğlu,
Sakarya Üni. Öğretim Üyesi-Sosyolog Yard. Doç. Dr. Ismail Hira,
Sakarya Üni. Öğretim Üyesi-Sosyolog Yard. Doç. Dr. M. Kemal Şan'dan
müteşekkil 5 kişilik bir heyetle, bir haftalık bilimsel bir gezi yapıldı.

Bu meyanda Gora'lılar, her alanda mercek altına alındı. Goraya bilimsel geziyi yapmış olan ilim heyeti, mezarlıklarda, dağlarda, köylerde, evlerde, halk arasında günlerce çalışarak mezarlarından mimariye, halı kilim motiflerindenkıyafetlerine, kullandıkları ev eşyalarından bütün aletlere, müziğinden doğum, ölüm, evlenme törenlerine, müziğinden örf adetlerine, diline kadar Goralıların her şeyini, mercek altına aldı.

Gora'ya yapılan geziden sonra, bölgede bulunan bulgular, Türkiye'ye dönüldüğünde de konularında uzman bilim insanlarına sunuldu. Ve bütün bu bulgular bilimsel üslup içerisinde ele alındı ve bir kanaat belirlenmeye çalışıldı.
Sonuç olarak bu eser ortaya çıktı. Tamamen bilimsel disiplin içinde ele alınan bu eseri ele aldığınızda artık siz de bir kanaate ulaşacaksınız. Bu çalışmanın verdiği ilhamla, bu tür arkeolojik, etnolojik, antropolojik çalışmaların yapılması zorunluluğu kendini daha fazla hissettirmeye başlamıştır. Yine tamamen bilimsel ölçüler içerisinde sadece Goranın değil, Balkanların da bu tür
çalışmalarla gündeme alınması gereği ortaya çıkmaktadır.

Sonraki ->
Dr. Ebubekir Sofuoğlu

11, 12 Goralıların

2008-06-21T05:00:00.000-07:00

Adetleri Üzerine İlk Tespitler
Prof. Dr. H. Musa TAŞDELEN
Yrd. Doç. Dr. M. Kemal ŞAN
Yrd. Doç. Dr. İsmail HİRA

Goralılar, Kosova özerk bölgesi içinde varlık sürdüren bir topluluktur. Yugos-lavya devletinin dağılmasından sonra dikkatleri çeken bir topluluk haline gelmişlerdir. Herhangi bir etnik ve dini kimliğin öne çıkmadığı sosyalist bir rejim olan Yugoslavya içinde Goralılar kendi farklılıklarını tartışmaya açmak imkânını bulamamışlardır. Ancak Yugoslavya’nın tüm sosyalist bloğun çözülmesine paralel bir zaman diliminde ortadan kalkarak etnik kökenlere göre parçalanmasından sonra onlar da kendi kimliklerinin köken arayışı içerisine girmişlerdir.

Sahip oldukları nüfus sayısına bakıldığında, Goralıların önemsiz bir etnik topluluk olduğu düşünülebilir. Ancak son derece karmaşık Balkan coğrafyasında hiçbir etnik topluluğu önemsiz görmemiz mümkün değildir. Yüzyıllardır süren Batı dünya egemenliğinin dünya üzerinde kurmuş olduğu küresel ilişkilerin temeline bakıldığında bu durum çok daha iyi anlaşılacaktır. Burada hiç durmadan tüm coğrafyayı en ücra Kutup noktalarına kadar gezen ve her şeyi kodlayan bir çaba içinde olan Batılı antropologları anımsatmakla yetinelim1.

Kimlik ve aidiyet bir toplumu var eden onu diğer topluluklardan ayıran en önemli varoluş imkanıdır. Hiçbir toplum kendi farklılığını ve etnik kimliğinin ayrımına varamadan varlığını muhafaza edemez. Bugün için Goralılar ve aynı dil ve kültürü paylaşan Torbeş ve Pomaklar olmak üzere üç ayrı topluluk halinde olan bu etnik yapının nüfusunun da azımsanmayacak miktarda olduğu aşikardır.

Gora köylerinin çoğunluğu Kosova’da olmakla birlikte Arnavutluk ve Makedonya’ya dağılmış bir halde yaşayan Goralılar da bulunmaktadır. Ancak nüfuslarının bu kadar az bir yekun tutmasına rağmen büyük, küçük tüm güçlerin bu toplulukla ilişkileri ve onların etnik kimlikleri üzerindeki çalışmaları son derece dikkate değerdir. Burada Avrupa genelinde ve Balkanlarda yer alan bazı ülkelerin ve bilim çevrelerinin Gora ve Goralılara duydukları özel ilgi dikkat çekici ve bizim açımızdan da teşvik edicidir.

Toplumlar çok kolay değişmezler. Toplum ve toplulukların dış görünüşlerinde bir takım değişmeler yaşanmış olsa da onların gözeneklerine inildiğinde, toplumsal genetiğine bakıldığında bir çok şeyin çok eski zamanlardan beri yaşamaya devam ettiğine tanık oluruz. Buna toplumsal hafıza diyebiliriz.

Gora’da yürütmüş olduğumuz kısa çalışmalar neticesinde sözlü tarih çalışmalarında bulunarak bir türlü içinden çıkılamayan ve kimsenin doğrudan hüküm veremediği bu etnik topluluk üzerindeki sis perdesini bir nebze olsun aralamaya çalıştık. Ancak konunun bütün boyutları ile ortaya konulduğunu da ifade etmiyoruz. Bu yüzden çalışmamızı ilk tespitler başlığı altında ele almayı uygun gördük.

Yapılan çalışmalar temelde iki kısma ayrılmaktadır. Bir yanda maddi kültür unsurları olan ve bugün bile arazide ulaşma imkanı olan mezar, tarihi eser ve kalıntıların incelenmesini içeren bir boyut taşırken öte yandan insan unsurunu eksen alan örf adet ve geleneklere ilişkin yapılan çalışmalar da diğer boyutu oluşturmuştur.

Yürütmüş olduğumuz çalışma ile Gora’da yaşayan örf adet ve gelenekleri yaptığımız derinlemesine mülakatlar sonucunda köken akrabalıklarının olduğunu belirttikleri Orta Asya bozkır coğrafyasının topluluklarıyla gelenek, görenek ve töresi ile ne tür benzerlikler taşıdıklarını tespit etmek ve bu bilgiler ışığında Gora ve Goralılarla ilgili geçerli bilgilere ulaşmaya çaba gösterdik.

Sonraki ->

13 -> 15 Örf ve Adet

2008-06-21T04:44:00.000-07:00

Toplumsal ve Kollektif Hafıza Olarak Örf ve Adet Taraması

Çalışmamız Kasım 2006 tarihinde Kosova Prizren Dragaş Beldesine Bağlı Gora köylerine yaptığımız ziyaret ile başlatıldı. Çalışma esnasına ziyaret etmiş olduğumuz bir çok köyde tüm topluluk kesimleri ile görüşme imkanı bulduk. Bu anlamda kadın, erkek, yaşlı genç dengesini gözeterek onlara başta kendilerini nasıl tanımladıklarından başlayarak, kültürel değerlerinden örf adetlerine varan bir çizgide bir çok sorular yönettik. Ancak konu ile daha derinlemesine bilgi sahibi olmak için Gora’lı aydınların da görüşlerine müracaat ettik.

Bu anlamda ilk etepta Abdullah Rahte, Abdullah Tatlıcı, Yahya Maznikar, Musa Djinjo (Dinç), Isa Mutas, Emrullah Redzeplari, Ramadan Redzeplari, Bayram Hoca, Enes Ensar, Esat Bekirovski gibi Gora’nın önde gelen aydınlarının görüşlerini de alarak, Gora örf ve adetleri konusunda tespitlerde bulunulmuştur. Bu ilk izlenimler bizde özellikle Türkiye’de ve Orta Asya’da Kazak ve Kırgız adetleriyle Gora’lılarınkiler arasında önemli benzerlik ve paralellikler olduğunu saptama imkanını vermiştir.

Örf adet taraması için yaptığımız mülakatlar sonucunda adet ve gelenekler bakımından özellikle Türkiye Türkleri ve Orta Asya’da Kazak ve Kırgız topluluklarının adetleriyle önemli benzerlik ve paralellikler tespit edilmiştir. Goralıların adetleri beş ana başlık altında ele alınacaktır.

Yemek ve sofra kültürü
Gora’da bir tarım kültürü geçmişinin olmadığı, köken itibariyle hayvancılığın daha baskın olduğu bir yaşama tarzına sahip oldukları görülmüştür. Baskın yaşama tarzları dikkate alındığında, Orta Asya Bozkır coğrafyasından Balkanlara göçmüş, geçmişinde göçerlik olan bir topluluk oldukları, mutfak kültürlerinde de kendini gösterir. Benzeri durum bugün Orta Asya’nın göçebe halkları olan Kazak ve Kırgızlarda da söz konusu olup yemek kültürleri büyük ölçüde hayvani gıda ağırlıklı beslenmeye dayanır2.

Goralıların yemek kültüründe yemekleri hayvani gıdalar daha ağır basar. Özellikle et, süt, peynir, tereyağı temelli beslenme, Türkiye’de ekşimik olarak bilinen özel yaptıkları peynir Goralıların en bilinen yemekleridir.

Goralılarda baba evin büyüğü olarak sofraya oturmadan ya da yemeğe başlamadan evin diğer üyeleri sofraya oturmaz ve yemeğe başlamaz.. Benzer davranış biçiminin Kazak, Kırgız ve Anadolu Türklerinde görmemiz mümkündür3.

Doğumla ilgili adetler
Goralılar, bebek doğduğunda eğer akşam doğduysa, doğumunun ilanı sabah vaktine bırakılır. Bebek doğduğunda onu tuzlu suyla yıkarlar. Aynı adet Anadolu Türklerinde yaygın bir şekilde uygulanmaktadır4.
Bebeğin doğumu münasebetiyle, eğer ailenin hali vakti yerindeyse, küçük baş hayvan kesilebilir. Bu adetin benzerine Kazaklarda da yaygın bir şekilde rastlanır.
Bebek doğduğu gün o ailede düğün başlar, şerefine büyük baş hayvan kesilir. Akşamüstü eve köyün genç kızları ve delikanlılar toplanıp bebek bekçiliği yaparlar5.
Goralılarda erkek çocuk daha fazla tercih sebebidir. Bu eğilim, Anadolu ve Orta Asya Türk topluluklarında da görülür. Neslin devamı ve Ocağın tüttürülmesi düşüncesi ön plandadır6. Ancak, erkek çocuğun daha çok tercih edilmesi, sadece Anadolu ve Orta Asya’ya has bir olgu değildir. Dünyanın başka yerlerinde de yaygın olduğunu ifade edebiliriz.
Goralılar bebeğin doğumunun 40.gününde yemek daveti verir, mevlit okuturlar. Ayrıca, hediyeler ve bahşişler dağıtırlar. Kazaklar ise, ise erkek çocuğun 37–39. gününde kız çocuğun ise 42–44. gününde kırkını yapar ve yemek daveti verir, bunun için bir küçükbaş hayvan keserler7. Goralılar, bebeğe kırkından sonra nazar değmesin diye boncuk ya da altın nazarlık takarken, aynı şekilde Anadolu’da bebeğe ve çocuklara nazarlık takma son derece yaygın bir gelenektir8.
Goralılarda evin en yaşlı kadını bebeği beşiğe yatırır. Kazaklarda ise, bebek kırkından çıktıktan sonra onun dedesi ile ninesi veya ana babası tüm komşu ve köyleri toplar ve beşiğe yatırma töreni yaparlar. Beşik üzerine yedi türlü temiz ve değerli eşya konulur. Bebeği beşiğe yaşlı ve tecrübeli kadınlar yatırır9.

Goralılarda lohusa kadınlar bir kemerle bellerini bağlarlar. Lohusalık 42 gün sürer, lohusa kadının hastalanmasın diye üzerine düşerler. Benzeri adete Türkiye ve Orta Asya Türklerinde rastlamak mümkündür. Bu anlamda Anadolu’da “lohusanın kırk gün mezarı açıktır” ifadesi Anadolu Türklüğünde konunun benzerliğini vurgulamaktadır.

Çocuğun ilk konuşması da önemli bir sevinç kaynağıdır. Goralılar çocuk ilk defa konuşmaya başladığında hediyeler verirler. Kazaklarda ise, bu durum önemli bir sevinç kaynağı olup daha geniş çerçeveli ritüellerle kutlanır. Çocuk konuşmaya yeni başladığı zaman çabuk konuşsun arzusuyla konuşma töreni yapılır. Koyunlar kesilir, çocuğa koyun dili yedirilir. Sonra çocuk kurutulmuş koyun bağırsağıyla bağlanır ve ondan konuşacağına dair yemin istenir ve o da üç defa konuşacağım diye söz verir10. Burada önemli bir ayrıntıya dikkati çekmek gerekirse, Kazaklar çocuğa koyun dilini çocuk akıcı konuşsun diye yedirirken, Goralılar koyun dilini kekeme olan çocuklara akıcı konuşsun diye emdirirler.

Goralılarda iki ablası ölen erkek çocuğun kulağına ölmesin diye küpe takılır. Çok eskiden bebeğin ağzına ihtiyar kadınlar tükürük sürerlerdi.
Goralılarda bebeğin kesilen saç ve tırnakları saklanır. Ayrıca her kim olursa olsun bütün kesilen tırnaklar toprağa gömülür. Benzeri şekilde Kazaklarda bebeğin saçı ve tırnağı kısaltıldıktan sonra saç beze sarılır ve muskaya konularak sağ omzuna takılır. Tırnağı ise toprağa gömülür. Genelde çocuğun saçının toprağa atılmadığı, kimsenin geçmediği ıssız yerlere gömüldüğü görülür11.
Goralılar bebeğin saçını tıraş ederler, ancak başında bir perçem bırakırlar.
Bebek kız ise, perçemine boncuk takılır. Kazaklar, erkek çocuk olduğunda, eskiden nazar değmesin diye onun saçlarını kesip kafasının tam ortasında bir tutam saç bırakıyorlardı. Bu saç zamanla uzadığında çeşitli boncuklarla ve değerli taşlarla süslenerek örülüyordu. Bu perçem gibi saç kuyruğuna aydar denilmekteydi12.
Başta perçem bırakma, sadece Goralı ve Kazaklara özgü bir olay değildir. Orta Asya’da yaygın olan bu âdetin bir uzantısı olarak Orta Anadolu’da bazı Yörük topluluklarında erkekler, başlarında sadece perçem ile dolaşırlar13.

Göbeğe iki düğüm atılır. Goralılarda çocuğa isim vermede evin en büyüğü olan dede önceliklidir. Anadolu’da da aynı şekilde çocuğa ismi evin büyüğü verir14. Kazaklar da ise, göçebe hayatının gereği olarak daha iç içe toplu yaşama tarzı nedeniyle, çocuğa isim vermede öncelik o beldenin büyüğüne ya da komşu ilçenin büyüğüne aittir15.

Sünnet adeti, Islamlaşma süreciyle birlikte, Türklerin ve diğer bir çok Müslüman topluluğun kültürüne giren bir unsurdur. Goralılarda sünnet yaşı 5-7 yaş arasıdır. en geç 7 yaşında çocuğun sünnet ettirildiği görülmektedir. Okula gitmeden sünnet ettirmek tercih edilir. Genelde sünnet Haziran Eylül arası yapılır.
Erkek çocuğun sünnet derisi saklanır. Kazaklarda sünnet için en uygun yaş olarak 5, 7 veya 9 yaşları belirlenmiştir. Kazaklar çocuklarını genellikle yaz sonları veya sonbahar başlarında sünnet etmektedirler16.

Her bir Goralı yedi göbek atasının adlarını bilmek durumundadır. Aynı şekilde Kazaklarda ve diğer Orta Asyalı topluluklarda aynı durum geçerlidir. Çocuk 7-9 yaşlarına geldiğinde ona baba tarafından başlayıp tüm akrabaları, anne tarafından akrabaları, dedeleri, tüm şeceresi öğretilir. Çocuğa yedi ceddini öğretmek her babanın başlıca görevidir17. Dikkat çekici olanı Goralı ailelerin yedi kuşak öncesine kadar atalarının isimlerini bilmekle beraber, Arslan, Demir, Turan gibi Türkçe isimlerin varlığına rastlanmasıdır. Bu isimlerin varlığı Islam öncesi dönemden bakiye kaldıkları düşüncesini çağrıştırmaktadır.

Sonraki ->

16 -> 20 Evlilik

2008-06-21T04:20:00.000-07:00

ve Düğün Adetleri

Goralılarda aile birliği erkek egemen bir yapıya sahiptir. Büyük geniş aile yaygındır. Bu yönüyle başta Kazak aile yapısı olmak üzere Orta Asya Türklerinin aile yapılarıyla örtüşmektedir. Anadolu’da da geleneksel aile yapısında babaya saygı ve baba otoritesi son derece güçlüdür. Bu durumu, yapılan birçok araştırmada olduğu gibi, Nermin Erdentuğ’un Hal Köyü araştırmasında da görmek mümkündür18. Kazaklarda ise ataerkil özellikleri ağır basan bir aile yapısı söz konusudur. Ailenin yükü kadınların sırtındadır; aile içinde babanın yani erkeğin sözü geçerlidir. Baba yoksa erkek kardeşlerin büyüğü onun yerini alır, erkek çocuklar küçükse veya yoksa urug’dan başka erkekler aileyi himaye ederler ve aile üzerinde söz sahibi konumuna geçerler19. Kazaklarda kadının sözünü dinlemek iyi karşılanmayıp Dünyadaki en ağır günahlardan biri olarak görülür20.
Benzer ataerkil özellikler Kırgız, Altay, Özbek, Türkmen topluluklarında da mevcuttur. Ancak, bu topluluklardaki ataerkilliği Mehmet Eröz ve bazı sosyal bilimcilerimiz, eski Roma ve Yunan aile yapılarına göre, kendine özgü zayıf bir ataerkillik olarak yorumlamaktadır21.

Goralılarda kız kaçırma şeklindeki evliliklerin eskiden daha yaygın olduğu belirtilmiştir. Kız kaçırma Altay ve Yakut Türklerinde son zamanlara kadar evliliğin meşruiyeti için gerekli bir ritüeldi22. Orta Asya ve Anadolu’daki Türk topluluklarında rastlanan kız kaçırma olayı, evlilik kastıyla gerçekleştiğinde hoşgörüyle karşılanan bir adettir. Erdentuğ kız kaçırma şeklinde evlenmenin Türkiye’de yaygın bir evlenme şekli olduğunu ifade etmektedir23. Keza Kazaklarda da, yasaklanmasına rağmen, günümüzde çok sık vuku bulan bir evlilik şeklidir24.

Gora düğünleriyle Orta Asya ve Anadolu’daki düğün ritüelleri arasında bazı ayrıntılar dışında pek bir farklılık yoktur. Gora’da düğünlerde çift davul çalınır, zenginlik arttıkça davul ve zurna sayısı 4’e çıkar. Çift davul çalma geleneğine Anadolu’nun bazı yörelerinde de rastlanır25. Gora düğünleriyle Anadolu ve Orta Asya düğünleri arasındaki bazı benzerliklere örnek vermek gerekirse, damadın zifaf odasına girerken yumruklanma ya da dövülme adeti ki buna Anadolu’nun bir çok yerinde rastlanır26. Gelinin başına saçı saçma adeti (saçı pirinç, şeker ve buğday olabilir.) bu gelenek Anadolu ve Orta Asya Türk topluluklarında yaygın olan bir adettir. Kırgızlarda saçıya “çaçıla” denilmektedir27. Erdentuğ’un da belirttiği üzere saçı (fındık, para, buğdağ, üzüm, gibi ) adeti Anadolu düğünlerinde görülür28. Osman Yorulmaz’ın tespitlerine göre saçı geleneğinin Kazaklarda bir farklı uygulaması daha vardır ki, damat kayın enesini ziyarete gittiğinde çadıra girerken kayın enesi üzerine kayısı, ceviz vs. kuruyemiş saçar ki, bu âdete “şaşu” (saçma) denilmektedir29.

Evlenen kız ata binip atla kocasının evine yakın akrabalarının takibinde gider. Gelin ve damat tarafları çeşitli vesilerle birbirleriyle hediyeleşirler. Yakın akrabalarda bu hediyeleşmeden faydalanır. Ancak, hediye vermede ağırlık damat tarafındadır. Bu hediyeleşme âdeti sadece Goralılarda değil, Anadolu ve Orta Asya Türk topluluklarında mevcuttur. Bir diğer önemli benzerlik ise, Goralılarda başlık (kalın) parasının varlığıdır, eskiden daha yaygın olan bu adet bugün giderek ortadan kalkmaya yüz tutmuştur. Başlık ya da kalın bütün Türk topluluklarında yaygın bir uygulamaydı.

Evlenmede son derece önemli bir gelenektir. Başlık parasının en yaygın olduğu coğrafya Orta Asya’dır. Bu gelenek birçok topluluğa Bozkır halklarından geçmiştir. Kazaklarda evlilik kalıñmal (başlık) üzerine kuruludur. Evlenecek erkekler zengin olsun fakir olsun mutlak surette az veya çok kalıñmal vermek zorundadırlar. Bu anlamda kalıñmal evliliğin meşruiyet kaynağı gibidir. Kalıñmal miktarı hakkında anlaşma sağlanmadan taraflar arasında evlilik bağlamında bir ilişkiden söz edilemez30. N. Erdentuğ’un da belirttiği gibi, başlık parası Anadolu’nun büyük bir bölümünde yaygın bir adet olarak hükmünü sürdürmüşken31.

Anadolu’daki Yörük/Türkmen topluluklarında da eski ve köklü bir gelenek olarak varlığı gözlemlenmiştir32. Ayrıca başlık parasından kaçınmak isteyen fakir aileler karşılıklı dünürleşme
yoluna gidebiliyorlardı. Gora’da rastlanan bu adete aynı zamanda Kazaklarda da rastlanılmakta33. N. Erdentuğ’un tespitleriyle Türkiye’de de bazı aileler tarafından karşılıklı mübadele şeklinde uygulandığı görülmektedir34.

Goralılarda geçmişte leviratus tarzı evliliğin uygulandığı belirtilmiştir. Bu tarz evlilikte ölen erkek kardeşin eşiyle büyük ağabey ya da küçük erkek kardeş evlenebilmektedir. Aynı şekilde bu evlilik şekli hem Anadolu’da35 hem de Orta Asya’da rastlanan bir evlilik türüdür. Kazaklarda genç ve güzel kadınların kocaları öldüğünde, kadın, dul kalsa da anne babasının evine dönmüyor, ölen adamın küçük veya büyük kardeşi veya yakın erkek akrabasına eş oluyordu36. Goralılarda evliliğin yedi göbek öteden akrabalık mesafesi olan aileler arasında gerçekleştirilmesi bir töre gereği iken, bugün bazı Goralıların ifadesiyle kız bulma sıkıntısı nedeniyle, bu kuralın 3 göbeğe kadar düştüğü belirtilmiştir. Bu evlilik biçimi (dıştan evlilik-egzogami), Oğuz Türklerinin dışında Kazaklar, Kırgızlar, Başkurtlar, Altaylılar, Yakutlar, Uygurlar ve diğer Türk topluluklarında caridir. Oğuz Türklerinde ise, yani Özbekler ve Türkmenlerde (içten evlilikendogami) yakın akrabalar arasında evlilik caiz görülür37. Bu nedenle Anadolu’da akraba evliliği hoşgörüyle karşılanan bir olgudur. Ancak, Türkiye, Özbekistan ve Türkmenistan dışındaki Türk topluluklarında hoşgörüyle bakılmaz.
Örneğin Kazaklar yedi kuşak geçmeden akraba arasındaki evlilikleri helal görmezler38. Tezcan’ın kaydettiklerine göre, Türkiye’de akraba evlilikleri daha ziyade Doğu ve Güney Doğu Anadolu’da yaygınken, bazı yörelerde yedi göbek öteden evlenme geleneğine de tesadüf edilir. İ.Yasa bir göçmen köyü olan Ankara Taşpınar köyü’nde benzeri bir geleneğin varlığına dikkat çekmiştir39.
Türkmenistan ve Özbekistan’da ise, yakın akraba evliliği Anadolu’daki kadar yaygın bir olgu değildir. Türkmenler, yakın akrabaları ile kız alıp verdiklerinde erkek tarafı kıza baba tarafından ve kız tarafı erkek tarafına anne tarafından akraba olduğu takdirde nikâh yerinde görülürken, kız kardeşin oğlu dayı kızıyla evlenilmesine caiz gözüyle bakılmamaktadır. Bu nedenle, yakın akraba evliliğinde aşılmaması gereken belirli sınırları vardır. Türkmenlerde “dayı” yedi atanın yerini tutar anlayışı hakimdir40.

Mehmet Eröz’ün görüşüne göre, Anadolu’ya yerleşen Türk toplulukları kendilerini yabancı unsurlardan koruyabilmek için içten evliliğe/akraba evliliğine içten evliliğe yönelmişlerdir41. Keza aynı gelenek Nermin Erdentuğ’un Elazığ’a bağlı Hal Köyü’nde gerçekleştirdiği araştırmada öncelikli ve yaygın bir şekilde tespit edilirken42, Antalya Yörüklerinde de yaygın olmasa da sürdürülmektedir43. Erdentuğ ayrıca leviratus türü evlenmeye Anadolu’nun birçok yerinde rastlanıldığını belirtmektedir44. Her ne kadar M. Eröz içten evlenmeyi ya da akraba evliliğini yabancı unsurlarla karışmamak endişesine bağlamışsa da Islamlaşma sonrası Arap unsurlarla daha yoğun ilişkiye giren Türk topluluklarının bu geleneği onlardan aldıkları da belirtilebilir. İlginç olanı, Balkanlardaki Türkler Anadolu kökenli olmakla birlikte, akraba evliliğinin tasvip edilmemesidir.
Ölümle ilgili adetler Goralılarda bir ölüm vuku bulduğunda, ölü evinde ocak yanmaz. Yemeği komşular getirir.Yedinci günde helva dağıtılır. Ayrıca ölü evinin kapısının önüne sandalye konulur ve üzerine havlu atılır. Ölünün yedisine kadar okunur. 40, 52. sene-i devriyesinde yemek verilir.

Ölünün ardından Yasin ve Mevlüt okutma adeti Gora’da halen devam etmektedir. 40. gecede camide yapılan duanın ardından şeker dağıtma adeti ile Anadolu’daki uygulama çok benzerdir. Bu bakımdan ölümle ilgili adetlerde de Anadolu ve Orta Asya Türk topluluklarıyla önemli benzerliklerin varlığına şahit olunmaktadır. Aynı şekilde Elazığ’a bağlı Hal köyünde ölü çıkan evde 1 hafta yemek pişmez, akraba ve komşular gönderir45. Kazaklarda ise ölünün canı için yedi gün çörek dağıtılır, Helva dökülür, ve ölü çıkan eve ertesi gün ekmek ve yemek gönderilir. Ayrıca, ölümden üç, yedi, kırk, yüz gün ve bir yıl sonra özel yemek verilir46.

Goralılarda ölü kadınsa kadın erkekse erkek cenazeyi bekler. Aynı âdete Erdentuğ’un Hal Köyü araştırmasında da rastlamaktayız47. Ölünün üzerine bıçak ya da makas konur. Bu adet, Anadolu’da ve bazı Orta Asya topluluklarında da görülür. Goralılarda görülen diğer ölümle ilgili adetler olarak ölünün üzerinden hayvanın geçmesi engellenmesi ve ölümünden bir yıl sonra ölünün elbise ve eşyasının dağıtılmasıdır.

Ayrıca, türbeye ve ağaca elbisesinde bir iplik bağlama adeti var. Kimisi ceketini, hastalığını ağaca bırakıp kendini iyileştirmesi için ağaca asar. Yaz ortasında Ağustosta türbeler ziyaret edilir. Arife ve bayramlarda mezar ziyareti vardır. Mezar ziyaretlerine sadece erkekler gider. Bu adetlerinde Anadolu ve Orta Asya Türk topluluklarında aynı ve benzerlerine rastlanılır. Gora’da dikkat çekici etnolojik araştırma bakımından önem taşıyan diğer bir gelenek ise, mezar taşlarına ailevi ya da sülale tamgalarının işlenmesidir. Aynı âdetin benzerini Kazaklarda bulabilmekteyiz. Ölen kişinin akrabaları, onun mezarlarını yapar ve belgi koyarlar. Belginin üzerine ölen kişinin ismi, yaşı, kabilesi ve tayfası, yazılır, varsa kabile belgisi konulur48.

Diğer Adetler
Goralılardaki tespit edebildiğimiz diğer adetler aşağıdaki şekilde sayılabiliriz. Bu adetlerin aynısına ya da benzerine Orta Asya ve Anadolu Türk topluluklarında rastlamak mümkündür.
Goralılarda misafir boş gönderilmez, azık ya da elbise verilir. Kazaklarda ise, gelenek gereği misafir, ev sahibinin atı, silahı ve köpeğinden başka her şeyini isteyebilir. Ev sahibi ise misafirin istediğini verip onu uğurlar49. Misafir geldiğinde gelin sofraya oturmaz. Evin erkeği ve yaşlı annesi oturur. Misafir eşiğe basarsa hakaret sayılır.

Anadolu’nun başta Erzurum olmak üzere belli yörelerinde ve Orta Asya topluluklarında görülen cirit oyununa Goralılarda da rastlanır.
Goralılar da geceleri borç para alınıp verilmez. Para alışverişi sabah yapılır.
Geceleri tırnak kesilmez. Çatı altında ve eşikte oturulmaz. Cinler ve perilerin kuytu yerlerde barındığına inanılır.

Gora’da Sultan Nevruz Mart Ayında kutlanır. Nevruz Bayramı Bozkır halklarına özgüdür. Her ne kadar bazı sosyal bilimciler Nevruzu Kuzey Avrupa yarımküresinin geneline ait bir bayram olarak görseler de, bu kutlamanın sosyolojik açıdan açıklaması yaşama tarzı ile mevsimsel döngüsellik arasında ilişki kurularak yapılabilir. Bozkır coğrafyasında bayram ve şenlikler, belli bir mevsimsel döngüye atfen kutlanırlar. Bu mevsimsel döngünün o topluluğun yaşama tarzı için bir anlam ifade etmesi gerekir. Mart Ayının sonları baharın uyandığı hayvanların otlaklara çıkmaya başlayacağı bir mevsimsel döngüyü ifade eder. Bu münasebetle, bozkır coğrafyasında yaşayan göçebe topluluklar için toplumsal bir anlamı olan Nevruz’un kutlama geleneğinin Türk ve Moğol topluluklarından diğer topluluklara geçmesi kuvvetle muhtemeldir. Keza, Curcevden (hıdrellez) Gora’da çok ihtişamlı kutlanır. Çünkü Mayıs başı daha yüksek yerlere yaylaklardan yaylalara sürülerle hareket etme zamanıdır. Bu mevsimsel döngü de törenle kutlanır. Aynı şekilde bu şenliğin kaynağı göçer yaşama tarzıdır.

Goralılar, su verirken bir elini göğsüne koyarlar. Abdest aldıktan sonra lavabodan çıktıktan sonra elde peşkirle beklenir. Bu adetlere Anadolu ve Orta Asya topluluklarında da rastlamaktayız.
Kadın çarşıya gitmez, yıllık erzak çarşıdan alınır, Kadın erkeği görünce sırtını döner ve yüzünü kapatır. Bu adette Islamlaşma sonrası medrese etkisi çok açık bir şekilde belirgindir. Goralılar açık bir şekilde görülen medrese etkisi nedeniyle, yüzyıllar öncesine dayanan Islam öncesi birçok adet ve geleneği, bid’at olduğu gerekçesiyle terk etmiş olabilirler.

Goralılar Ay tutulduğunda Kur’an okurlar. Ay tutulması esnasında, silâh atmak, teneke çalmak, gürültü çıkarmak ve Islâmiyet ile birlikte ise dualar etmek, Türk dünyasının bir çok yerinde bilinegelmektedir. Goralılar ile Kazak halkının ortak bazı inanışlarına aşağıdaki örnekler, Gora halkı ile Orta Asya halkları arasındaki kültürel akrabalığın önemli delillerini teşkil eder50. Bu inanışların, birçoğuna diğer Türk topluluklarında da rastlanır.

21 -> 23 Adetler

2008-06-21T04:03:00.000-07:00

Büyükler konuşurken sözleri bitene kadar dinlenir.
Yıldızları parmakla sayılmaz sayılırsa elde siğil çıkacağı inancı vardır.
Gökyüzünde hiçbir şey parmakla gösterilmez.
Bıçak hediye verilmez, bıçakla çocukların oynamasına iyi gözle bakılmaz.
Ekmek yere atılmaz, ekmeğe basılmaz.
Geceleri ıslık çalmaya iyi gözle bakılmaz.
Boynuna herhangi bir şeyi asmaya iyi gözle bakılmaz.
Yerli yersiz gülmek iyi karşılanmaz.
Geceleri aynaya bakmak iyi görülmez.
Akşam hava karardığında kesinlikle para alışverişi olmaz. Para verilmez.
Ekmeği tek elle bölmek iyi karşılanmaz.
Yenilen yemek kötülenmez.
Kuş ve karınca yuvalarını bozmak iyi karşılanmaz.
Yaşça küçük olanlar büyükler sorduğunda konuşurlar.
Yemeği önce erkekler, sonra kadınlar, sonra çocuklar yer.
Başkasının yatağına oturmak iyi karşılanmaz.
Sol el ile yemek yeme iyi karşılanmaz.
Pantolon ve çoraplar yatağın başına konulmaz. Goralılarda yatılan odada dahi çorap tutulmaz.
Sofraya ve yemeğe basılması iyi sayılmaz.
Kapı eşiğine oturulmaz ve basılmaz.
Akşam saatlerinde ve geceleri ev süpürülmez ve tırnak kesilmez.

Genel Değerlendirme
Yukarıda belirtilen, yemek ve sofra kültürü, doğum, düğün, ölüm ve diğer adetlerle halk inanışları bakımından Goralılarla hem Anadolu hem de Orta Asya Türk topluluklarıyla karşılaştırıldığında büyük benzerlikler ve aynılıklar hemen göze çarpar. Burada belki de en temel farklılık, Anadolu’da endogamik/içten evliğe hoşgörü ile bakılırken, Orta Asya ve Balkanlarda egzogamik/dıştan evliliğin tercih edilmesidir.

Ataerkil evlilik geleneğinde, dıştan evlilik, kız kaçırma, başlık/kalın ve levirat türü evlilik yer alır. Türköne, Inan’dan aktardığına göre, Türklerde dıştan evlilik iki boyun birbirinden kız alıp vermesi şeklinde gerçekleşir. Hiçbir kabile kendi dahilinden evlenmez. Bugün de bu geleneğin kalıntılarının devam ettiği gözlemlenmektedir51.
Ögel’e göre, Levirat türü evlilikte ise, kendisi için başlık/kalın ödenen gelinin, erkek ailesinin malı haline gelmesi söz konusudur. Ölen kardeşin karısına ödenen kalın da bütün ailenin miras payı olduğundan dul kalan yenge, bekar erkek kardeşle evlendirilmektedir52.

Türköne’nin kaydettiği ve Ziya Gökalp’in de Şecere-i Türkî’den aktardığıyla, Uygurların çiftçi, çoban ve avcı olarak üç gruba ayrıldığı, sürü sahiplerinin kalınbaşlık karşılığı avcı topluluğun kızlarını alıp kendi obalarına götürdüklerini ifade etmekte, bu olguyu başlığın kaynağı olarak göstermektedir53. Robert Briffault, anayerli evlilikleri bir hizmet evliliği olarak ortaya çıktığını, ancak, bu hizmetin karşılığı olarak başlık parasının devreye girdiğini, anayerli evliliklerde koca eşini evinde ziyaret ederken, başlığın kocanın karısını evinden ayırarak kendi evine götürmesinin bir bedeli olarak ortaya çıktığını öne sürmektedir54. Hint-Avrupa topluluklarında, başlık parası yerine drahoma vardır, drahoma, kız tarafının erkek tarafına ödenen evlilik bedelinin adıdır. Dolayısıyla, Avrupa kıtasına özellikle Balkanlara başlık/kalın parası Bozkır coğrafyasından yani Orta Asya’dan göçen halklar tarafından getirilmiştir. Bu adet, bazı Hint Avrupa kökenli halklarda görülüyorsa, bunun nedeni, zaman içerisinde bozkırlı göçebe halklarla girdikleri etkileşim olmalıdır. Çünkü başlık/kalın geleneği, genelde ne bir Hint-Avrupa özelde ise ne de bir Slav geleneğidir.

Slavlar köken itibariyle tarımla uğraşan topluluklardır. M.S. 5. yüzyıldan 13. Yüzyıla kadar Orta Asya coğrafyasından Balkanlara yığınlar halinde göçler gerçekleşmiş, Bozkır kökenli büyük bir nüfus birikimi söz konusu olmuştur. Özellikle, göçebe kökenli Avar ve Bul-ogur (Bulgar) Türkleri, verimli bir tarım coğrafyası özelliğine sahip Balkanlarda Slavların tarım tecrübesinden istifade edebilmek için, onları tarım alanlarında istihdam etmişler, ancak, zamanla onlarla karışarak Slav dillini benimseyip Hıristiyanlaşmışlar, sonuçta asimile olmuşlardır55. Bugün 8 yüzyılı içine alan bir zaman sürecinde Orta Asya’dan Balkanlara göçen hiçbir Türk dilli topluluk kalmamıştır. Bunun istisnası Macarlardır. Macar Kimliğinin ve dilinin korunmasında Osmanlı yönetim ve desteğinin büyük önemine ünlü Macar tarihçi S. Takats dikkati çekmektedir56.
Hayvancılıkla uğraşan toplulukların kökeni Bozkır coğrafyası yani Orta Asya’dır.

Etnik yapılarla yaşama tarzı arasında göz ardı edilemeyecek bir ilişki söz konusudur. Örneğin Güney Balkanlarda Slav topluluklarında ortaya çıkan Zadruga tipi aile, bu toplulukların tarım temelli yaşama tarzlarından kaynaklanır.
Zamanla Slav dilli hale gelen bir çok Balkan topluluğu, Slav unsurlarla etkileşim sonucu bu hale gelmişler, çevrede yer alan etnik unsurlarla yüzyıllar boyu süren yoğun etkileşim, kendi dillerini devam ettirmelerini sağlayacak ortamı ortadan kaldırmış olmalıdır.

Gora dili üzerine ciddi hiçbir araştırma yapılmamıştır. İlk bakışta, Gorançe, bir Slav dili olmaktan ziyade, gerek kelimeler gerekse dil yapısı açısından Slav dilleriyle Türkçenin bir karışımı olan karma bir dil özelliği göstermektedir.

Goralıların bulunduğu coğrafya dikkate alındığında, yaşama tarzı ve kültürel değerler itibariyle Slav unsurlarla bağları bulunmamaktadır. Ancak yaşadıkları coğrafyada Slav topluluklarla Slav dilli bir çevrede yoğun etkileşimde bulunmaları, dillerinin karma bir dile dönüştüğü intibaını vermektedir.

Goralılar, aynı zamanda Torbeş ve Pomak adlarıyla anılan Balkanların diğer topluluklarıyla ortak dil ve kültüre sahiptirler, Sırp bilim çevrelerinin Goralı kavramını kabul etmedikleri onlara Pomak adını verdikleri söylenmektedir.
Ancak, aynı etnik topluluğun üç ayrı adı olamaz, dolayısıyla Goralı, Torbeş ve Pomak adları, onlara çevrelerinde yer alan muhtemelen Slav topluluklar tarafından verildiği ve gerçek etnik adları olan Orta Asya’dan bu coğrafyaya taşıdıkları boy adlarının unutulduğu kanaatindeyiz. Buna rağmen, mezar taşlarındaki belgi ve tamgalar, birer maddi delil olarak kökenlerinin hangi Türk boylarına ait olduğunu bizlere söylemektedir.

Goralılar üzerlerinde yürütülen tüm farklı etnik kategorilendirme çabalarına rağmen büyük bir çoğunlukla kendilerini Türk olarak tanımlamaktadırlar. Bu son derece önemli bir aidiyet ilişkisidir. Nitekim bugün için Türkçe’yi ana dil olarak uzun yüzyıllardan beri konuşmamış ve Slavik dillerin tesiri ile çok uzun yüzyıllar önce dillerini kaybetmiş olmalarına rağmen çoğunluk itibariyle kendilerini Türk kimliğine ait hissettikleri tarafımızdan tespit edilmiştir. Gora daha önce yapılan çalışmalara göre Balkanlarda çok uzun bir zaman diliminden beri var olan bir bölgedir. Bu bölgede yaşayan insanların bizce en önemli özelliği kendilerini çevrelerinde yer alan diğer etnik toplulukların hiçbirine dahil etmemeleridir.

Kendi etnik aidiyetlerini ortaya koyarken sahip oldukları dini inanç da kimliklerini belirlemede tek başına yeterli olmamaktadır. Nitekim bu bölgede yaşayan Boşnak ve Arnavutlarla aynı dine (İslam’a) mensup olsalar da onlarla bir etnik aidiyet bağı kurmamaktadırlar.

Gora bölgesi üzerinde yürütmüş olduğumuz saha çalışması ve konunun teorik zeminde tartışılmasından sonra ulaşmış olduğumuz ilk bulguları bu şekilde değerlendirip bu deneyimden edindiğimiz bilgilerin ileriki çalışmalarımız için önemli bir kalkış noktası sağlayacağı kanaatindeyiz.

24 -> 26 Dipnotlar

2008-06-21T03:52:00.000-07:00

1- Edward Said, Said, Kültür ve Emperyalizm, (Çev. Nemciye Alpay) Hil Yayınları, İstanbul, 1998, s. 334.
2- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, Kazak Kültürü, Katev (Uluslararası Eğitim ve Kültür Vakfı, Al-Farabi Kitabevi, Almatı, 2000, ss.33-37
3- Nermin Erdentuğ, Hal Köyü'nün Etnolojik Tetkiki, AÜ, DTCF Yayını, 2. baskı, Ankara, 1968, s. 76
4- Aynı eser s. 88
5- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, Kazak Kültürü, Katev (Uluslararası Eğitim ve Kültür Vakfı, Al-Farabi Kitabevi, Almatı, 2000s. 88
6- Aynı eser, s. 87
7- Aynı eser, s. 90
8- Nermin Erdentuğ, a.g.e., s. 89
9- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., ss.90-91.
10- Aynı eser, s. 95
11- Aynı eser, s.90
12- Aynı eser, s. 98
13- Mehmet Eröz Yörükler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı yayını, İstanbul, 1991, s. 61
14- Nermin Erdentuğ, a.g.e., s. 90
15- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., s. 88
16- Aynı eser.,s. 95
17- Aynı eser, s. 96
18- Hermin Erdentuğ, a.g.e., s. 76
19- Osman Yorulmaz. Kültür Tarihi Açısında Kazak Türklerinde Evlilik Âdetleri, s. 1
20- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., s. 247
21- Mehmet Eröz, Türk Ailesi, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1977, ss.6-12
22- Aynı eser, s.34
23- Nermin Erdentuğ Sosyal Adet ve Gelenekler, Kültür Bakanlığı yayını, Ankara, 1977, s. 65
24- Osman Yorulmaz,a.g.m., s. 17
25- Erman Altun, Adana Köy Seyirlik Oyunlarından Örnekler, http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/3.php
26- Nermin Erdentuğ Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 80
27- Zekeriya Karadavut, Mustafa Aksoy, Kırgız Gelenekleri ve Abramzon, Türk Yurdu, Kasım 2001, Cilt:21, Sayı:171, s. 62
28- Nermin Erdentuğ Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 79
29- Osman Yorulmaz, a.g.m., s. 9
30- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., s. 130
31- Nermin Erdentuğ Sosyal Adetler, s.71
32- M. Cihangir Doğan, M. Sait Doğan, Yörüklerin Sosyal ve Kültürel Hayatı (Antalya Örneği) Kızılelma Yayıncılık, İstanbul, 2005, s. 33
33- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e, s. 259
34- Nermin Erdentuğ Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 70
35- Aynı eser, s. 64
36- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e, s. 261
37- Mehmet Eröz, Türk Ailesi, s.36
38- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., s. 230
39- Mahmut Tezcan, Türk Aile Antropolojisi, İmge Kitabevi, Ankara,,2000, s. 30
40- Ağa Niyazi Begoğlu, Türkmen Boylarının Tarih ve Etnoğrafyası, İstek Vakfı yayınları, İstanbul, 2000, s. 768
41- Mehmet Eröz, Yörükler, Türk Dünyası AraŞtırmaları Vakfı, İstanbul, 1991, s. 53
42- Nermin Erdentuğ, a.g.e., s. 45
43- M. Cihangir Doğan, M. Sait Doğan, Yörüklerin Sosyal ve Kültürel Hayatı (Antalya Örneği) Kızılelma Yayıncılık, İstanbul, 2005, s. 28
44- Nermin Erdentuğ, Sosyal Adet ve Gelenekler, s. 64
45- Nermin Erdentuğ, a.g.e., s. 105
46- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., s. 108
47- Nermin Erdentuğ, a.g.e., s. 105
48- Jannat Erqalieva, Nurhat Şakuzadaulı, a.g.e., s. 107
49- Aynı eser, s. 56
50- Aynı eser, ss. 266-267
51- Mualla Türköne, Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü, Ark Yayınevi, Ankara, 1995, s. 175.
52- Bahaeddin Ögel, Türk Kültürünün GeliŞme Çağları, 2. baskı, Kömen yayınları, Ankara,
1979, ss.176-177
53- Mualla Türköne, a.g.e., s. 130
54- Robert Briffault, Analar, (çev. Şemsa Yeğin), Payel Yayınevi, Istahnbul, 1990, ss. 264,272
55- Muzaffer Turay, Türkler, Ruslar ve Bulgarlar, HÜ, Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt:5, Sayı: 2 Aralık, 1988, s. 195
56- S. Takats, Macaristan Türk Aleminden Çizgiler, (çev. Sadrettin Karatay) Milli Eğitim Yayınları, Istanbul, 1970, ss. 375-424

27, 28 Gora

2008-06-21T03:38:00.000-07:00

Dilindeki Türkçe Kelimeler
Dr. Selçuk KIRBAÇ, Dr. Ebubekir SOFUOĞLU

Karadeniz ve Adriyatik arasında yer alan Balkan yarımadası, en eski devirlerden itibaren farklı milletlerin göç hareketlerine şahitlik etmiştir. Bu topraklara gelen milletler, yüzyıllar boyunca sürecek olan farklılaşmanın ve aynılaşmanın da öncüleridirler. Hem etnik bakımdan bir araya gelişler ve ayrılışlar hem de dil ve kültür bakımlarından görülen karışmalar, Balkan milletlerini birbirlerinden ayrılmayacak bir tarihin içine itmişlerdir. Balkan milletleri bu tarihî beraberlik içinde eski dil ve kültür kalıntılarını da bugüne dek muhafaza etmişlerdir.

Balkan yarımadasına gelen en eski topluluklardan biri de şüphesiz Türklerdir. Önce Hunlar, ardından Ogurlar, Avarlar, Peçenekler, Uzlar ve Kuman-Kıpçaklarla Balkanlarda hüküm süren Türkler, Osmanlılarla da bu bölgedeki hâkimiyetlerini perçinlemişlerdir. Böylece miladın ilk yıllarından itibaren aralıksız olarak Türk topluluklarını Balkanlarda görüyoruz. Bu da Türk dilinin Balkanlarda en eski çağlardan beri yaşadığını gösteriyor. Yani Osmanlılara gelinceye dek Türk dilinin varlığı bu bölgede devam etmiştir. Osmanlılarla birlikte de ‘üst katman etkisi superstratum’ söz konusu olmuş ve binlerce kelime Türk dilinden Balkan dillerine geçmiştir.

Türk diliyle Balkan dillerinin ilk temasları ile ilgili bazı bilgiler bize bu ilginin ne kadar erken dönemlerde başladığını söylüyor. Eski Slâvcada bazı Türkçe sözlerin muhafaza edildiğini görüyoruz. Eski Slâvca ‘bıku’ Türkçe ‘boğa’, Eski Slâvca ‘koza’ Türkçe ‘keçe, keçi’.1 1884 yılında yayımladığı ‘Die türkischen Elemente in den südost-und osteuropaischen Sprachen’ adlı eserinde Miklosich, Bulgarca, Sırpça, Lehçe, Ukraynaca, Rusça, Yunanca, Arnavutça ve Romence’ye geçmiş Türkçe kelimeleri konu edinir. Bilim adamı, Türk dilinden geçmiş kelimelerin kronolojisini kurarak geçiş devrini tespit etmeye çalışmıştır.

Miklosich’in incelediği kelimeler en eski dönemlerden itibaren Türk dilinin Slâv dilleriyle ilişkisini göstermesi bakımından fevkalâde bilgileri ortaya çıkarmaktadır.
2 Türk dilinden Sırp-Hırvat diline geçen kelimeleri bir sözlükte toplayan A. Škaljid, Türk sözlerinin Balkanlarda ve özellikle Slâv dillerinde yerleşmesinin Osmanlı Türklerinin bu yerlere gelmesine bağlı olmasına rağmen reddedilmeyen bir gerçeğin daha olduğunu belirtir. Bu gerçek de Osmanlılardan önce Türk dilinin etkisinin bu dillerde görüldüğüdür. Avarların Panoniya adlı geniş ovaya gelmesinden ve bunların Balkan toplulukları ile ilişkiye girmesinden itibaren Türk dilinin Balkan dillerinde iz bıraktığını belirten Škaljid, Jrexek adlı yazarın ‘Istorija Srba, 1952, s.4’ adlı eserinden şu bilgiyi bize aktarır: ‘Katun’ kelimesi Sırpçada ‘kaduna’ şeklinde kullanılmaktadır ve ‘Turska Jena’ yani Türk kadını veya asil kadın anlamındadır. Bu kelime de Avarlar döneminde bu dile girmiş olmalıdır.3

Bütün bu bilgiler bize, Türk topluluklarının Balkanlarda yaşayan topluluklarla sıkı bir temas içerisinde olduğunu göstermektedir. Yukarıda da ifade edildiği gibi yüzyıllar, hem etnik bakımdan hem de dil ve kültür bakımlarından Balkan topluluklarının tarihlerini birbirlerinden ayrılmaz hâle getirmiştir. Türk etnik zümrelerinin etkisi4 Balkanlarda yaşayan kültürleri de Türk kültürünün bir uzantısı hâline getirmiştir.
Bu tarihî derinlik içerisindeki topluluklardan biri olan Goralıları da bu bütünlük içerisinde değerlendirmek uygun olacaktır.

29 -> 31 Goralılar

2008-06-21T03:20:00.000-07:00

Goralılar, Makedonya, Kosova, Arnavutluk devletlerinin sınırlarını kesiştiği yerler olan ve yoğunlukla Kosova’nın Güneyinde kalan bölgede yaşayan halktır.
Çoğu Kosova’da olmak üzere Makedonya’da, Sırbistan’da, Bulgaristan’da, Arnavutluk’da, Yunanistan’da da Goralılar vardır. Makedonya, Arnavutluk, Kosova’nın kesişme noktası olan bölgede yaşayan Goralılar, coğrafî olarak çok önemli bir bölgeye sahiptirler. Goralılar, Gora bölgesinin Kosova tarafında kalan kısımda 15.000 kadar Gora’lı olduğunu söylemektedirler. Buna ilâve olarak Goralılar, Prizren başta olmak üzere Kosova’nın diğer bölgelerinde Goralıların
olduğunu, bu bölgelerdeki Goralıların da yaklaşık 5000 olduğunu beyan etmektedirler.

Arnavutluk tarafında kalan Gora bölgesinde de nüfuslarının 15.000 olduğunu ileri süren Gora’lılar, Makedonya tarafında kalan Gora bölgesinde 20.000 kişiden fazla bir nüfusa sahip olduklarını ifade etmektedirler. Goralılar, Makedonya’daki nüfuslarına yine Makedonya’da var olan, Goralılar gibi kendilerini Türk olarak ifade eden Torbeş’leri de ilâve etmektedirler. Makedonya’daki Torbeşlerin kendilerinin yönettiği iki belediyeleri vardır ve bu belediyelerde Torbeşler, Türk bayrakları dalgalandırmaktadırlar.

Bundan başka Goralılar, başta Voyvodina, Belgrat olmak üzere Sırbistan’nın birçok bölgesinde olmak üzere 20.000 ve başta Selanik olmak üzere Yunanistan’da da sayısını tam ifade edemedikleri Goralıların olduğunu beyan etmektedirler. Diğer taraftan Türkiye’ye göç etmiş Goralıların da olduğu bilinmektedir.
Goralıların kimler olduğuna ya da ırk veya etnik kökenlerine dair birçok tartışmalar yürütülmekte ve çeşitli tezler ortaya atılmaktadır. Bilim adamları, tarihçiler, sosyolog ve dilcilerin Goralıların kimler olduğuna dair bugüne kadar yaptıkları araştırmaların çoğu objektiflikten uzak, yüzeysel ya da siyasî yönlendirmelerin etkisi altındadır. Ancak bilim adamlarının hemfikir oldukları görüş, Osmanlı ordularının Balkan topraklarına çıktığı zaman Goralıları, Torbeşleri ve Pomakları isim olarak o şekliyle bulduğudur. Başta Islâm dinine
mensup olmaları gibi kültür ve yaşam tarzlarında ortak özellikler taşıyan bu halkların Goralı, Torbeş veya Pomak isimlendirilmesinden yola çıkarak, günümüzde Bulgar, Yunan, Arnavut, Sırp tarihçiler, bu halkları çeşitli şekillerde kendi ırkları ya da halkları olarak göstermeye çalışmaktadırlar. Onların Islâmlaştırılmış Bulgar, Makedon, Sırp, Rus ya da Yunan’lılar oldukları tez ve iddiaları hâlâ güncelliğini korumaktadır.

Dragaş Belediyesinden 15 kilometre uzaklıkta bulunan Brod, Gora köylerinden biridir. Burası, Osmanlı döneminin bölgedeki önemli ticaret merkezlerinden sayılır. Makedonya-Kosova sınırı yanı başında bulunan bu köy halkının çoğu, Osmanlı askerinin bölgeden ayrılması üzerine Türkiye’ye göç etti. Bu göç, 1999 Kosova Savaşı’na kadar aralıksız sürdü. 1999 yılı Kosova savaşı sonrasında bölgede son bir göç dalgası daha yaşandı. Goralılar, savaşın ardından baskı, yağmalama ve saldırıların kurbanı oldu. Üsküp’teki yakınlarının yanında yanına giden 450 Brod’lu aile, ayrıca Iştip, Bitola, Prilep, Veles ve Koçani gibi şehirlere de yerleşti.

Gora üzerine çeşitli araştırmalar yapılıp ve çeşitli tezlerin ileri sürüldüğünü dile getiren Brod’un “DAG” Kültür ve Araştırma Merkezi Başkanı Yahya Maznikar, yapılan bu araştırmalar hakkında şunları anlatıyor: “1876 yılında Osmanlının ayrılışı ardından Rus Bilim adamı Yastrebov’un yapmış olduğu araştırmalar sonucunda Gora bölgesinde yaşayan halkın Rus asıllı olduklarını ileri sürülmüştür. Yastrebov’un ardından bu bölgede araştırma yapan Bulgaristanlı araştırmacı Şişkov, “Bulgari Muhamedani” isimli eserinde Goralıları Bulgar asıllı Müslümanlar olduğu tezini ortaya atar. Daha sonra Makedonyalı Todor Petrova ve Niyazi Limanovsko, Gora’da yaptığı araştırmalarda burada yaşayan halkın Müslüman dinini benimsemiş Makedonlar olduğunu ileri sürer. Goralılarla ilgili ortaya atılan değişik tezlerden kimileri ise bura halkının Arumuni (Romanyalı), Bogumiller ya da değişik soylardan geldiğini ortaya atmıştır. Goralıların kimler olduğuna dair ortada duran soru işareti bura halkı için hassas konulardan biri olmuştur. Bizce Goralıların kimler olduğuna dair gerçekler Osmanlı arşivlerinde yatmaktadır.”

1876 yılları arasındaki dönemde ve Osmanlı belgelerindeki kayıtlara göre bu bölgede yaşayan Goralılar, kendilerini Türk olarak bildirmişlerdir” diyen Maznikar, Osmanlı yönetiminin ayrılışı ardından Sırp-Hırvat-Sloven Krallığında ve Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti kayıtlarında Goralıların kendilerini Türk olarak bildirdiğini ifade ediyor. Birçok doğum kayıt belgesi de bu halkın kendilerini Türk olarak bildirdiklerini kanıtlamakta. İkinci dünya savaşı sonrası baskı ve asimilasyon girişimleri sonucu Gora bölgesinden Türkiye’ye göçlerin yine ivme kazandığını kaydeden Maznikar, 1971’de Gora’dan 5000 kişilik bir grubun daha Türkiye’ye yerleştiğini anlatıyor ve sözlerine şöyle devam ediyor:

“Osmanlı arşivlerinde Gora bölgesinde yaşayan halkın Türk olduğu ve Osmanlı’dan önce buraya yerleşen Türk kavimlerinden oldukları vurgulanmaktadır.
Osmanlının ayrılışı ardından bura halkına yönelik Pan- Slavcılık ve asimilasyon hareketleri başlatılmış, direnenler ya öldürülmüş, ya da göçe zorlanmışlardır. Bu asimilasyon, günümüzde de açık olmasa bile dolaylı bir şekilde sürmektedir”.5
Goralılar, kendilerini Türk olarak tanıtmaktadırlar. Buna karşılık diğer milletler ise Gora'lıların bu tanımlamalarının tersine onları değişik şekillerde tanımlamaktadırlar.

Gora'lılarla yakından ilgilenen Bulgarlar, onlara Bulgar demektedirler. Ayrıca bölgeye Bulgar bilim adamlarını gönderip Goralı aydınlarla görüştürerek, bilimsel açılardan da Gora'lıların Bulgar olduklarına ikna etmeye çalışmaları devam etmektedir. Bulgarlardan başka Makedonlar da Goralıların aslında Makedon olduklarını söylemektedirler. Sırplar, Gora'lıların Sırp olduklarını söylemekte ve bunu da bilimsel olarak ispat etmeye çalışmaktadırlar. Gora'lıların Sırp olduğu tezi, Sırplara yakınlığı ile bilinen Fransızlarca da savunulmakta hatta bölgede görevli Fransızlarca Sırplara bu konuda destek sağlanmaktadır.

Gora'lılar üzerine olan bu kadar uluslararası ilgiye ve yukarıda sayılan birçok milletin Goralıları kendilerinden göstermeye çalışmasına rağmen, Gora'lılar kendilerini Türk saymaktadırlar. Gora'lılar, Osmanlı’nın yapmış olduğu, Yemen dâhil bütün savaşlara katılmışlar, 1878 Osmanlı-Rus Savaşında Gora taburu diye adlandırılan bir tabur meydana getirmişlerdir. Hatta Osmanlı’nın Balkanlardan 1912 yılında çekilmesinden üç yıl sonra gruplar hâlinde Çanakkale Savaşı’na katılan birçok Goralı genç, Çanakkale Savaşı’nda şehit olmuştur.

32 Gora Dili

2008-06-21T03:00:00.000-07:00

ve Türkçe
Diller arasındaki etkileşimler yalnız toplumsal veya siyasî ilişkilerle gerçekleşmez. İki dilin değişik sebeplerle ve değişik şartlar altında karşılaşmaları, bir arada yaşamaları ya da kullanılır olmaları, bunlar arasında geçişme ve etkileşmelere, bu dillerden birinde görülen ses, şekil ve söz dizimiyle ilgili eğilimlerin diğerine yansımasına, aktarılmasına yol açar.6 Ayrıca diller arasındaki bu ilişkilerin çözülmesi bir dilin tarihini aydınlatabilir. Bu bakımdan değerlendirildiğinde bu yönde yapılan dil çalışmalarının bir ‘dil arkeolojisi’ alanını ortaya çıkardığını düşünebiliriz.

Gora dili, söz varlığındaki Türkçe kelimelerle bu bakımdan değerlendirildiğinde ilgi çekici bir tablo ortaya koyar. Bu Türkçe kelimeleri iki grup hâlinde değerlendirmek mümkündür. Birinci gruba dâhil edeceğimiz kelimeler, Türk dili kökenli olanlardır ve sayıca bir hayli fazla oldukları görülür. Türk diliyle ilişkisi olan diğer Balkan dillerindeki kelimelerle mukayese edildiğinde bu durum daha net olarak anlaşılır. Maddî ve manevî kültürle ilgili birçok anlam alanındaki Türk dili kökenli kelimeler, Gora dilinde kullanılmaktadır. İkinci gruba dâhil edebileceğimiz kelimeler, Türk dili kökenli olmayan, Türk dili aracılığıyla Gora diline geçmiş kelimelerdir. Arap, Fars, Grek ve Lâtin kökenli bu kelimeler, Türk dilinin fonetiğiyle Gora diline girmişlerdir. Her iki gruba dâhil ettiğimiz kelimeler, Gora dilinin söz varlığında önemli bir yer işgâl etmektedirler. Bu kelimelerin tesbiti hem Gora dili bakımından hem de Türk dili bakımından önem arzeder.

Gora dilinde kullanılan Türk dili kökenli kelimeler bugün hem Türkiye Türkçesinde hem de Türk dilinin diğer lehçelerinde kullanılırlar. Bu kelimeler, yukarıda söylediğimiz gibi farklı anlam alanlarına aittirler. Öncelikle Gora dilinde kullanılan Türk dili kökenli kelimeler hakkında bilgi vermek amacıyla bu kelimelerin Türkiye Türkçesinde ve diğer Türk lehçelerindeki şekillerini incelemek doğru olacaktır. Gora dilinde varolan Türk dili kökenli kelimelerin ortaya çıkarılması bakımından bu şekiller önem arzederler. İncelememizin ilk bölümünde Gora dilinde kullanılan Türk dili kökenli kelimelerin önce Gora dilindeki şekli ardından da Türkiye Türkçesindeki ve diğer Türk lehçelerinde olan şekilleri yer almaktadır.

Gora dilindeki Türk dili kökenli kelimeler başlığı altında ortaya koyduğumuz bu kelimelerin ardından Gora dilinde kullanılan Türk dili kökenli ve Türk dilinden bu dile geçmiş Türkçe kelimelerin anlam alanlarına göre gruplandırması yer alır. Bu gruplandırma, bize, Gora dilinde birçok anlam alanında Türkçe kelimelerin yaygın olarak kullanıldığını göstermesi bakımından önemli ipuçları verecektir. Şüphesiz bu makalede kullandığımız kelimeler elimizde Gora dilinin
bir sözlüğü olmadan tespit ettiğimiz kelimelerdir. Bu dilin bir sözlüğü yayımlandığı takdirde Gora dilinin bütün söz varlığı ortaya çıkacak ve bizim bu çalışmada göstermeye çalıştığımız Türk dilinden Gora diline geçmiş kelimelerin varlığı daha net bir biçimde ortaya konacaktır.

Diğer taraftan anlam alanında yaptığımız bu gruplandırmadan başka Gora dilinde kullanılan bazı Türkçe fiil kelimelerinin Gora dili kurallarına göre şekillendirildiğini gördük ve bunlardan tespit edebildiğimiz bazı örnekleri de verdik.

Gora dilinde Türk dilinden geçmiş kelimelerde kullanılan bazı ekler bulunmaktadır. Bu ekler, diğer Balkan dillerine de aynı şekilde Türk dili aracılığıyla geçmiş ve sadece Türkçeden geçen kelimelerde değil bu dillerin kendi kelimelerinde kullanılır olmuşlardır.7 Meselâ Türkçe +lik (+lık, +luk) eki Boşnakçada Slâv kelimelerine de getirilmiştir: lopovluk (hırsızlık), bezobrazluk
(yüzsüzlük). Gora dilinde kullanılan Türk dilinden geçmiş eklerden şunları görüyoruz:

+li(ja), +luk (+lik), +ci (cija):
rahatljija (rahat), joldzije (yolcu), jorgandzija (yorgancı), hamallik (hamallık), agalik (ağalık),

33 -> 36 Gora Dilindeki

2008-06-21T02:20:00.000-07:00

Türkçe Kökenli Kelimeler

Axik TT. Açık, Az. açıg, Bşk. asık, Kzk. aşık, Krg. Açık, Özb. Açık, Tat. Açık, Trk. Açık, Uyg. Oçuk.
Adaš TT. Adaş, Az. adaş, Bşk. azaş, Kzk. attaş, Krg. adaş, Özb. adaş, Tat. adaş Trk. atdaş, Uyg. atdaş.
Altin TT. altın, Az. altun, Bşk. altın, Kzk. altın, Krg. altın, Özb. altin, Tat. altın, Trk. altın, Uyg. altun.
Aga TT. ağa, Az. ağa, Kzk. iye, ege, Krg. ê, Özb. ağa, Uyg. aka.
Arka TT. arka, Az. arha, Bşk. arka, Kzk. arka, Krg. arka, Özb. arka, Tat. arka, Trk. arka, Uyg. arka.
Arabe TT. araba, Az. araba, Bşk. arba, Kzk. arba, Krg. araba, Özb. arava, Tat. arba, Trk. araba, Uyg. harvu.
Arkadaš TT. arkadaş, Tat. arkadaş.
Aslan TT. aslan/arslan, Az. aslan, Bşk. arıslan, Kzk. arıstan, Krg. arstan, Özb. ärslan, Tat. arıslan, Trk. arslan, Uyg. arslan.
At TT. at, Az. at, Bşk. at, Kzk. at, Krg. at, Özb. at, Tat. at, Trk. at, Uyg. at.
Avdzija TT. Avcı
Azgîn TT. Azgın
Bajrak TT. bayrak, Az. bayrag, Bşk. bayrak, Kzk. bayrak, Krg. bayrak, Özb. bayrak, Tat. bayrak, Trk. baydak, Uyg. bayrak.
Baldiza TT. baldız, Az. baldız, Bşk. baldız Kzk. baldız, Krg. baldız, Özb. baldiz, Tat. baldız.
Baš TT. baş, Az. baş, Bşk. baş, Kzk. bas, Krg. baş, Özb. baş, Tat. baş, Trk. baş, Uyg. baş.
Baška TT. başka, Az. başga, Bşk. başka, Kzk. baska, Krg. başka, Özb. başka, Tat. başka, Trk. başğa, Uyg. başka.
Bogaz TT. boğaz, Az. boğaz, Bşk. boğaz, Tat. buğaz, Trk. boğaz, Uyg. boğaz.
Bubrek TT. böbrek, Az. böyrek, Bşk. böyör, Kzk. büyrek, Krg. böyrök, Özb. büyrek, Tat. böyir, Trk. bövrek, Uyg. börek.
Beg TT. bey, Az. bäy, Bşk. bay, Tat. bay, Trk. Açık, Uyg. bäk.
Boj TT. boy, Az. boy, Bşk. buy, Kzk. boy, Krg. boy, Özb. boy, Tat. buy, Trk. boy, Uyg. boy.
Boš TT. boş, Az. boş, Bşk. buş, Kzk. bos, Krg. boş, Özb. boş, Tat. buş, Trk. boş, Uyg. boş.
Bujlje TT. böyle, Az. belä, Trk. Beyle.
Demija TT. gemi, Az. gämi, Kzk. keme, Krg. keme, Özb. kemä, Trk. gämi, Uyg. kemä.
Duzelj TT. güzel, Az. gözäl, Bşk. güzäl, Krg. gözöl, Özb. gözäl, Tat. güzäl, Trk. gözel, Uyg. gözäl.
delj TT. kel, Krg. kal, Trk. kel.
dizgija TT. çizgi, Az. çizgi, Bşk. hızık, Kzk. sızık, Krg. sızık, Özb. çizık, Tat. sızık, Trk. çızık, Uyg. sızık.
xorTT. kör, Az. kor, Kzk. kör, Krg. kör, Özb. kör, Trk. kör, Uyg. kör.
xuprija TT. köprü, Az. körpü, Bşk. küpir, Kzk. köpir, Krg. köpürö, Özb. köprik, Tat. küpir, Trk. köpri.
Dajdzo TT. dayı, Az. dayı, Kzk. dayı, Krg. tağa, Özb. tağa, Trk. dayı, Uyg. tağa.
Domuz TT. domuz, Az. donuz, Kzk. donız, Krg. donuz, Özb. tonğız, Tat. dungız, Trk. donuz, Uyg. tonğuz.
Dorija TT. doru, Bşk. turı, Kzk. torı, Krg. toru, Özb. toruk, Tat. turı, Trk. dor, Uyg. toruğ.
Eksik TT. eksik, Az. äskik, Krg. öksük, Trk. eğsik.
Ešte (ište) TT. işte
Evet TT. evet.
Îšîk TT. ışık, Az. işıg, Trk. ışık.
Jaka TT. yaka, Az. yaha, Bşk. yağa, Kzk. jağa, Krg. caka, Özb. yaka, Tat. yaka, Trk. yaka, Uyg. yaka.
Janlîš TT. yanlış, Az. yanlış, Bşk. yanılış, Kzk. janılış, Krg. canılış, Özb. yängliş, Tat. yalğış, Trk. yalnış.
Jardîm TT. yardım, Az. yardım, Bşk. yarzam, Kzk. järdem, Krg. cardam, Özb. yardäm, Tat. yärdäm, Trk. yurdam, Uyg. yardäm.
Jan TT. yan, Az. yan, Bşk. yan, Kzk. jan, Krg. can, Özb. yan, Tat. yan, Trk. yân, Uyg. yan.
Jatak TT. yatak, Az. yatag, Bşk. yatak, Kzk. jatak, Tat. yatak, Uyg. yatak.
Jorgan TT. yorgan, Az. yorğan, Bşk. yurğan, Krg. curkan, Tat. yurğan, Trk. yorğan, Uyg. yotkan.
Javrije TT. yavru, Az. yavru.
Javaš TT. yavaş, Az. yavaş, Trk. yuvaş.
Jazîk TT. yazık, Az. yazıg, Kzk. jazık.
Jigit TT. yiğit, Az. igid, Bşk. yigit, Kzk. jigit, Özb. yigit, Tat. yigit, Uyg. jigit.
Jok TT. yok, Az. yoh, Bşk. yuk, Kzk. jok, Krg. cok, Özb. yok, Tat. yuk, Trk. yok, Uyg. yok.
Joldaš TT. yoldaş, Az. yoldaş, Bşk. yuldaş, Kzk. joldas, Krg. coldoş, Özb. yoldaş, Tat. yuldaş, Trk. yoldaş, Uyg. yoldaş.
Joldzije TT. yolcu, Az. yolcu, Bşk. yulsı, Kzk. jolavşı, Krg. coloçu, Özb. yolçi, Tat. yulçı, Trk. yolağçı, Uyg. yolçi.
Jufke TT. yufka, Az. yuha, Özb. yupka, Uyg. yupka.
Kaplan TT. kaplan, Kzk. kabılan, Trk. gaplan.
Karandza TT. karınca, Az. garışka, Trk. garınca.
Karabaš TT. kara+baş
Kadak TT. kaçak, Az. gaçag, Bşk. kasak, Özb. kaçak, Tat. kaçak, Trk. gaçğak, Uyg. kaçak.
Kapija TT. kapı, Az. gapı, Trk. gapı.
Kamšija TT. kamçı, Az. gamçı, Bşk. kamsı, Kzk. kamşı, Krg. kamçı, Özb. kamçi, Tat. kamçı, Trk. gamçı, Uyg. kamça.
Karšija TT. karşı, Az. garşı, Kzk. karsı, Krg. karşı, Özb. karşı, Tat. karşı, Trk. garşı, Uyg. karşı.
Kajiš TT. kayış, Az. gayış, Kzk. kayıs, Özb. kayiş, Tat. kayış, Trk. gayış, Uyg. keyiş.
Kîskandzije TT. kıskanç, Az. gısganc, Kzk. kızğanış, Krg. kızğançuk, Özb. kısğançik, Uyg. kızğançuk.
Kîšla TT. kışla.
Kodzaman TT. kocaman, Az. gocaman.
Kokija TT. koku, Az. gohu.
Kolaj TT. kolay, Bşk. kulay, Trk. golay, Uyg. kolay.
Komşija TT. komşu, Az.gonşu, Bşk. kürşi, Kzk. konsı, Krg. Konşu, Özb. Koşni, Tat. kürşi, Trk. gonşı, Uyg. hoşna.
Kuršum TT. kurşun, Az. gurğuşun, Kzk. korğasın, Krg. korğoşun, Özb. korğaşin, Trk. gurşun, Uyg. koğuşun.
Kutija TT. kutu, Az. gutu, Kzk. kutı, Krg. Kutu, Özb. Kuti, Trk. gutı, Uyg. kuta.
Odaja TT. oda, Az. otag, Trk. otağ.
Ordija TT. ordu, Az. ordu, Bşk. urda, Özb. ordu, Tat. urda.
Orman TT. orman, Az. orman, Bşk. urman, Kzk. orman, Özb. orman, Tat. urman, Uyg. orman.
Ortak TT. ortak, Az. ortag, Bşk. urtak, Kzk. ortak, Krg. ortok, Tat. urtak, Uyg. ortak.
Parmaklîk TT. parmak+lık.
Paša TT. paşa, Az. paşa, Bşk. paşa, Kzk. paşa, Krg. paşa, Özb. paşa, Tat. paşa, Trk. paşa, Uyg. paşa.
Peki TT. pek+iyi.
Saglam TT. sağlam, Az. sağlam, Özb. sağlam, Uyg. sağlam.
Sivrisinek TT. sivrisinek.
Sungija TT. süngü, Az. süngü, Krg. süngü.
Surija TT. sürü, Az. sürü, Özb. sürüv, Trk. süri.
Taban TT. taban, Az. daban, Bşk. taban, Kzk. taban, Krg. taman, Özb. tavan, Tat. taban, Trk. daban, Uyg. tapan.
Torba TT. torba, Az. torba, Bşk. torba, Kzk. dorba, Krg. torbo, Özb. torvä, Tat. torba, Trk. torba, Uyg. torva.
Tek TT. tek, Az. täk, Trk. täk.
Toptan TT. toptan, Az. topdan.
Turli TT. türlü, Bşk. törlö, Kzk. türli, Krg. türdü, Özb. türli, Tat. törli, Trk. dürli, Uyg. türlük.
Uxan-kuš TT. uçan+kuş.
Ugur TT. uğur, Az. uğur.
Ujgun TT. uygun, Az. uyğun, Özb. uyğun, Uyg. uyğun.
Urnek TT. örnek, Bşk. ürnäk, Kzk. örnek, Krg. örnök, Özb. örnäk, Tat. ürnäk, Uyg. örnäk.
Ust TT. üst, Az. üst, Bşk. öst, Kzk. üst, Krg. üst, Özb. üst, Tat. öst, Trk. üst, Uyg. üst.
Ûfke TT. öfke, Bşk. üpkä, Tat. üpkä, Uyg. öpkä.

37 Fiil Şekilleri

2008-06-21T02:01:00.000-07:00

Bazı Türkçe fiillerin Gora dilinde Gora dili gramer şekillerine göre türetildiği görülür:

Aldirisujene (aldırmak), Azdisujene (azdırmak), Bajramlaštisujene (bayramlaşmak), Begendisujene (beğenmek), Begendisati (beğenmek), Bitirisanje (bitirmek), Davrandisa (davranmak, karşı gelmek), Denetisati (denemek), Denetisujene (denemek), Deetisujene (defetmek), Demlejsujene (demlemek), Dertlesujene (dertlenmek), Kajbetisujene (kaybetmek), Kiskandisujene (kıskandırmak), Kurtaljisati (kurtarmak), Mahvetisujene (Mahvetmek), Zaptisujene (zaptetmek).

Akrabalık Adları
Bir dilin temel söz varlığı içinde sayılan akrabalık adlarının önemli bir bölümünün Gora dilinde Türkçeden geçmiş olduğu görülür. Bu akrabalık adlarından bazılarının Türk dili kökenli olduklarını görüyoruz. Türkiye Türkçesi dışındaki Türk lehçelerinde de bu akrabalık adları kullanılmaktadır:

baldiza (baldız), badzanak (bacanak), amidza, adzo (amca), amidzaoglu (amcaoğlu), dajdzo (dayı), dajoglu (dayıoğlu), aga baba (dede), kardaš (kardeş), akraba (akraba), akrabalik (akrabalık).
Bu kelimelerin son ikisi hâriç diğerleri Türk dili kökenlidir.

Ev Kültürüyle ilgili Kelimeler
Avljija (avlu), bardak (bardak), bakrax (bakraç), dzezve (cezve), xanak (çanak), xardak (çardak), xaršaf (çarşaf), xekmedze (çekmece), xerxeve (çerçeve), filjvan (fincan), ibrik (ibrik), kapija (kapı), kašika (kaşık), kajiš (kayış), kazan (kazan), xerpix (kerpiç), xilim (kilim), komšija (komşu), minder (minder), mušama (muşamba), peškir (peşkir), sandik (sandık), saksija (saksı), tapsija (tepsi), testija (testi), jatak (yatak), odaja (oda), musafir (misafir), penver (pencere).

Yemek Kültürüyle ilgili Kelimeler
Ašxija (aşçı), ajran (ayran), burek (börek), vuvex (güveç), xufte (köfte), gurabija (kurabiye), halva (helva), hošaf (hoşaf), kadaif (kadayıf), kajmak (kaymak), lezetlija (lezzetli), limunada (limonata), sutliaš (sütlaç), šexer (şeker), šexerpare (şekerpare), turšija (turşu), yemek (yemek), yogurt (yoğurt), pilaf (pilav).

38 Dini Kelimeler

2008-06-20T12:46:00.000-07:00

Abdest, ahiret, ajet (ayet), besmele, dzenaza (cenaze), dzenet (cennet), ezan, hair dova (hayır dua), daba (kâbe), dafir (kâfir), idindija (ikindi namazı), iftar (iftar), jacija (yatsı namazı), kijamet (kıyamet), kijametski dan (kıyamet günü), mejt (cenaze).

Kalıp Sözler
Bir dilin söz varlığını oluşturan unsurlardan biri olan kalıp sözler, dili konuşan toplumun kültürüne ışık tutmakta, onun inançlarını, geleneklerini, toplum hayatındaki ayrıntıları yansıtmaktadır. Bu bakımdan kalıp sözler, bir dilin anlaşılabilmesi, o dili konuşan toplumun kültürünün ortaya konabilmesi için en önemli dil öğelerindendir. Gora dilinde de Türk dilinden geçmiş birçok kalıp sözün olduğu görülür:

aferim (aferin), afedersîn (afedersin), Allahušuxur (Allaha şükür), aškolsun (aşk olsun), baš-ûstune (baş üstüne), bujrun (buyrun), hajrola (hayrola), ne mutlji (ne mutlu), ozbulduk (hoş bulduk), ozgeldîn (hoş geldin), ozgeldînîz (hoş geldiniz), sabahhajrola (sabahhajrolsun) (sabah hayrola, sabah hayrolsun), sahatljer-olsun (sıhhatler olsun), seljam aljejkum (selam aleyküm), ugurola (uğur ola).

Gora dilinde kullanılan şu sözler ilgi çekicidir:
dur be arkadaš, dur bakalîm, jolunuz serbes olsun.

Bunlardan başka Gora dilinde kullanılan şu sözler vardır:
jarîm uljema dini bozar, jarîm usta binai bozar (yarım ulema dini bozar, yarım usta binayı bozar), halal mal zulum olmaz (helâl mal zulüm olmaz).

Şu ifadeler Gora dilinde kullanılırlar:
jalînvi šajit (yalancı şahit), kara orman (büyük orman), kara vuzelj (kara, esmer güzel), kara sevdah (kara sevda), fani dunja (fâni dünya).

Bazı ikilemeler Türk dilinden geçmiş olması bakımından ilgiye değerdir:
param-parxe (paramparça), jaka-paxa (yaka paça), vumle-aljem (cümle âlem).

Hayvan Adları
Hayvan adlarından bazılarının Gora diline Türk dilinden geçmiş olduğunu görüyoruz:
aslan, bulbul (bülbül), at, deva (deve), sivrisinek.

Meslek Adları
Gora dilinde Türk dilinden geçmiş birçok meslek adınının kullanıldığı görülür:
dzamdzilik (camcılık), hamallik (hamallık), kalajdzija (kalaycı), kasap
(kasap), kasaplik (kasaplık), kunduradzija (kunduracı), kujundzija (kuyumcu),
yorgandzija (yorgancı).

39, 40 Sonuç

2008-06-20T09:52:00.000-07:00

Ve Değerlendirme
Tarihin en eski dönemlerinden itibaren birçok Türk topluluğunun Balkan yarımadasında bulunduğunu biliyoruz. Türk toplulukları, yüzyıllar boyunca bu topraklarda devletler kurmuşlar, hem siyasî hem de kültürel bakımdan Balkan topraklarında derin izler bırakmışlardır. Balkanlara Hunlarla başlayan Türk akınları Ogurlar, Avarlar, Peçenekler, Uzlar, Kuman-Kıpçaklar ve Osmanlılarla devam etmiş ve Balkan tarihi kesintisiz olarak Türk tarihinin bir parçası olmuştur.

Bu süre zarfında burada yaşayan diğer milletlerin oluşmasında, yerleşmesinde Türk topluluklarının büyük payları vardır. Balkan topraklarında yaşayan Türk toplulukları bölgenin etnik zümreleri üzerinde büyük tesir sahibidirler. Değişik zamanlarda farklı Türk toplulukları, bu bölgede hükmetmiş, yerleşmiş, dağılmıştır. Tabiî bu Türk topluluklarının bölge üzerindeki önemli etkilerinden biri dil alanında gerçekleşmiştir. Bugün Balkan coğrafyasında Türk dilinden etkilenmeyen bir dil olmadığı gibi Türk dilinin izini taşımayan bir bölge de yoktur. Bu bakımdan Balkanlarda yaşayan topluluklar Türk dili ve tarihi açısından önem taşır.

Hâlihazırda Balkan milletleri ile ilgili yapılan her çalışma aynı zamanda Türk dili ve tarihini ilgilendirmektedir. Makedonya, Arnavutluk, Kosova’nın kesişme noktası olan bölgede yaşayan
Goralılar, coğrafî olarak çok önemli bir bölgeye sahiptirler. Kendilerini Türk olarak tanıtan bu topluluk hakkında şimdiye kadar Türkiye’de önemli bir araştırma yapıldığına şahit olmuyoruz. Dil, kültür ve tarih bakımından bu topluluğun araştırılması önümüze bilimsel olarak önemli sonuçlar çıkaracaktır. Zira Balkan topraklarında aralıksız süren Türk tarihi, araştırmacılara bazı noktalarda cimri davranmakta, bazı tarihî ipuçlarını saklamaktadır. Bu yüzden bu topraklarda yaşayan her topluluk için yapılacak araştırmalar, bize dilimizin ve tarihimizin derinliklerini gösterecektir. Goralıların ifade ettiği Türklük gerçeği de bize bu konularda araştırmaların yapılmasını elzem olduğunu göstermektedir.

Gora dilinin bir sözlüğünün yayımlanması, bu dilin söz varlığı hakkında net fikirler vereceğinden, Goralı araştırmacılardan böyle bir çalışmanın yapılmasını bekliyoruz. Zira Gora dili, söz varlığı açısından değerlendirildiğinde karşımıza ilginç sonuçlar çıkarır. Bu dilin, kelime servetinin önemli bir bölümünün Türkçe kelimelerden oluştuğu görülür. Bu kelimelerin içinde de Türk dili kökenli olanların sayısı Türk diliyle ilişkisi olan diğer Balkan dillerindeki kelimelerle mukayese edildiğinde çok fazladır. Bu durum, Gora dili ile Türk dili arasındaki ilginin mahiyetini anlama bakımından önemli ipuçları vermektedir. Çalışmamızda yapmaya çalıştığımız Türk dili ile Gora dili arasındaki dil ilgisinin gösterilmesinin amacı, Gora dilinin yukarıda bahsettiğimiz sözlüğü yapıldığı takdirde daha ayrıntılı olarak ortaya konacaktır. Ayrıca Türk dilinden Gora diline giren kelimelerin daha büyük bir listesini hazırlama imkânı da bulunacaktır.

Kaynaklar
Abdulah Škaljid, Turcizmi u srpskohrvatskom Jeziku, Sarajevo, 1989.
Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972.
Doğan Aksan, Türkçenin Söz Varlığı, Ankara, 1996.
Hamdi Hasan, Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.1355-1366.
Hasan Eren, II. Uluslararası Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Kongresi, TDAY-Belleten 1971, s. 263-266.
İrfan Morina, Balkan Bilim Çevrelerinin Türkçe Kelimelere Karşı Aldıkları Tavır, V. Uluslarrası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.2129-2137.
İsmail Eren, Güney İslav (Sırp-Hırvat-Bulgar ve Makedon) Dillerinde Kullanılan Türkçe Ekler, XII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, Ankara, 1968, s.239-246.
Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I, Ankara, 1991. L.Rasonyi, Tarihte Türklük, Ankara, 1988.
Tuna Köprüleri, Ankara, 1974.
N. Poppe, Rusça’daki Türkçe Kelimelerle İlgili Çalışmalara Bir Bakış (Çev.Günay Karaağaç), Türk Dünyası Araştırmaları, Haziran 1983, s.132-158.
Ramadan Redzeplari, Bif umren dur bif zif, Dragaš, 2006.
xekmedxe, Prizren, 2005.

Kısaltmalar
Ar. Arapça
Az. Azerîce
bk.Bakınız
Bşk. Başkurtça
Far. Farsça
Gor. Gora dili
Kzk. Kazakça
Krg. Kırgızca
Özb. Özbekçe
s. Sayfa
T. Türkçe
Tat. Tatarca
Trk. Türkmence
TT. Türkiye Türkçesi
Uyg. Uygurca
Yun. Yunanca

41, 42 Dipnotlar ve Makale

2008-06-20T09:32:00.000-07:00

1- Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972, s. 10.
2- N. Poppe, Rusça'daki Türkçe Kelimelerle ilgili Çalışmalara Bir Bakış (Çev. Günay Karaağaç), Türk Dünyası Araştırmaları, Haziran 1983, s.132-158.
3- Abdulah Škaljid, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 1989, s.12.
4- Bu konuda önemli bilgileri şu eserde bulabiliriz: L.Rasonyi, Tuna Köprüleri, Ankara, 1984.
5- Taner Güçlütürk, Göç ve terk edilmişlikle bütünleşenler: Gora ve Goralılar, Yeni Dönem, Kosova için bk. www.balgoc.com
6- Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil-Ana Çizgileriyle Dilbilim. 3. cilt, Ankara, 1998, s.26.
7- İsmail Eren, Güney İslav (Sırp-Hırvat-Bulgar ve Makedon) Dillerinde Kullanılan Türkçe
Ekler, XII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, Ankara, 1968, s.239-246.

Makalede Geçen Gora Dilindeki
Türkçe Kelimeler ve ifadeler

Abdest Far. âbdest
Axik T. açık
Adaš T. adaş
Adzo bk. amca
Afedersîn Ar. Afv+ T.edersin
Aferim Far. âferîn
Aga T.ağa
Ajet Ar.âyet
Ajran T. ayran
Akraba Ar.akribâ
Akrabalik Ar.akribâ+T.+lık
Aldirisujene T.aldır-Gor.-sujene
Allahušuxur Ar.Allah+a+Ar.şükr
Altin T.altın
Amidza T.amca
Amidzaoglu T.amca+T.oğlu
Arabe T.araba
Arka T.arka
Arkadaš T.arkadaş
Ašxija T.aş+çı+Gor.ja
Aškolsun Ar.aşk+T.olsun
Aslan T.arslan/aslan
At T. at
Avdzija T.av+cı+Gor.+ja
Avljija Yun.aule+Gor.+ja
Azdisujene T.az-+Gor.-sujene
Azgîn T.azgın
Baba T. baba
Badzanak T.bacanak
Bajrak T.bayrak
Bajramlaštisujene T.bayram+laş+Gor.tisujene
Bakrax T.bakraç
Baldiza T.baldız
Bardak T.bardak
Baš T. baş
Baška T.başka
Baš-ûstune T.baş+üstüne
Beg T.beğ
Begendisati T.beğen+Gor.disati
Begendisujene T.beğen+Gor.disujene
Besmele Ar.besmele
Bitirisanje T.bitir+Gor.isanje
Bogaz T.boğaz
Boj T.boy
Boš T.boş
Bubrek T.böbrek
Bujlje T.böyle
Bujrun T.buyrun
Bulbul Far.bulbul
Burek T.börek
Faba Ar.Kâbe
Fafir Ar.kâfir
Fanak T.çanak

43, 44 b - m

2008-06-20T09:14:00.000-07:00

Bardak Far.çâr+Ar.tâk
Baršaf Far.çâder-i şeb
Bekmedxe T.çekmece
Felj T.kel
Berxeve Far.çâr+çûbe
Berpix T.kerpiç
Bilim Far.gilîm
Fizgija T.çizgi+Gor.+ja
Bor T.kör
Bufte Far.kûfte
Buprija T.köprü+Gor.+ja
Dajdzo T.dayı+ca
Dajoglu T.dayı+oğlu
Davrandisa T.davran+Gor.disa
Deetisujene Ar.def+Gor.sujene
Demija T.gemi+Gor.+ja
Demlejsujene T.demle-(j)Gor.sujene
Denetisati T.dene+Gor.tisati
Denetisujene T.dene+Gor.tisujene
Dertlesujene Far.derd+T.le+Gor.sujene
Deva T.deve
Domuz T.domuz
Dorija T.doru+Gor.ja
Dumle-aljem Ar.cümle+Ar.âlem
Dur bakalîm T.dur+bakalım
Dur be arkadaš T.dur+be+arkadaş
Duvex T.güveç
Duzelj T.güzel
Dzamdzilik Far.câm+T.ci+lik
Dzenaza Ar.cenâze
Dzenet Ar.cennet
Dzezve Ar.cezve
Eksik T.eksik
Ešte (ište) T.işte
Evet T.evet
Ezan Ar.ezân
Fani dunja Ar.fânî+Ar.dunyâ
Filjvan Ar.fincân
Gurabija Ar.kurâbiye
Hair dova Ar.hayr+Ar.dua
Hajrola Ar.hayr+T.ola
Halal mal zulum olmaz Ar.halâl+Ar.mâl+Ar.zulum+T.olmaz
Halva Ar.helvâ
Hamallik Ar.hammâl+T.lık
Hošaf Far.hoş-âb
İbrik Ar.ibrîk
İxindija T.ikindi+Gor.ja
İftar Ar.iftâr
Îšîk T.ışık
Jacija T.yatsı+Gor.ja
Jaka T.yaka
Jaka-paxa T.yaka+Far.pâçe
Jalînvi šajit T.yalan+cı+Ar.şâhid
Jan T.yan
Janlîš T.yanlış
Jardîm T.yardım
Jarîm uljema dini bozar, jarîm usta binai bozar
Jatak T.yatak
Javaš T.yavaş
Javrije T.yavru+Gor.je
Jazîk T.yazık
Jemek T.yemek
Jigit T.yiğit
Jok T.yok
Joldaš T.yol+daş
Joldzije T.yol+cu+Gor.je
Jolunuz serbes olsun
Jorgan T.yorgan
Jogurt T.yoğurt
Jorgandzija T.yorgan+cı+Gor.ja
Jufke T.yufka
Kaxak T.kaçak
Kadaif Ar.katâ’if
Kajbetisujene
Ar.gayb+T.et+Gor.isujene
Kajiš T.kayış
Kajmak T.kaymak
Kalajdzija T.kalay+cı+Gor.ja
Kamšija T.kamçı+Gor.ja
Kapija T.kapı+Gor.ja
Kaplan T.kaplan
Kara vuzelj T.kara+güzel
Kara orman T.kara+orman
Kara sevdah T.kara+Ar.sevdâ
Karabaš T.kara+baş
Karandza T.karınca
Kardaš T.kardeş
Karšija T.karşı+Gor.ja
Kasap Ar.kassâb
Kasaplik Ar.kassâb+T.lık
Kašika T.kaşık
Kazan T.kazan
Kijamet Ar.kiyâmet
Kijametski dan Ar.kiyâmet+Gor.ski+Gor.dan
Kiskandisujene T.kıskan+Gor.disujene
Kîšla T.kışla
Kodzaman T.kocaman
Kokija T.koku+Gor.ja
Kolaj T.kolay
Komşija T.komşu+Gor.ja
Kujundzija T.kuyum+cı+Gor.ja
Kunduradzija Yun.kothurne+T.ci+Gor.ja
Kuršum T.kurşun
Kurtaljisati T.kurtar+Gor.isati
Kutija T.kutu+Gor.ja
Lezetlija Ar.lezzet
Limunada İt.limonada
Mahvetisujene ar.mahv+T.et+Gor.isujene
Mejt Ar.meyyit
Musafir Ar.musâfir
Mušama Ar.muşamma

45 n - z

2008-06-20T08:57:00.000-07:00

Ne mutlji T.ne+mutlu
Odaja T.oda+Gor.ja
Ordija T.ordu+Gor.ja
Orman T.orman
Ortak T.ortak
Ozbulduk Far.hoş+T.bulduk
Ozgeldîn Far.hoş+T.geldin
Ozgeldînîz Far.hoş+T.geldiniz
Param-parxe T.paramparça
Parmaklîk T.parmak+lýk
Paša T.paşa
Peki T.pek+iyi
Penver Far.pencere
Peškir Far.pîş+gîr
Pilaf Far.pelâv
Sabahhajrola (sabahhajrolsun)
Ar.sabâh+Ar.hayr+T.ola
Saglam T.sağlam
Sahatljer-olsun Ar.sihhat+T.ler+olsun
Saksija T.saksı+Gor.ja
Sandik Ar.sandûk
Šexer Far.şeker
Šexerpare Far.şeker+pâre
Seljam aljejkum Ar.selâm aleykum
Sivrisinek T.sivri+sinek
Sungija T.süngü+Gor.ja
Surija T.sürü+Gor.ja
Sutliaš T.süt+lü+aş
Taban T.taban
Tapsija T.tepsi+Gor.ja
Tek T.tek
Testija Far.destî+Gor.ja
Toptan T.toptan
Torba T.torba
Turli T.türlü
Turšija Far.turşî+Gor.ja
Uxan-kuš T.uçan+kuş
Ûfke T.öfke
Ugur T.uğur
Ugurola T.uğur+ola
Ujgun T.uygun
Urnek T.örnek
Ust T.üst
Zaptisujene Ar.zabt+Gor.isujene

48, 49 Türk Dili

2008-06-20T06:51:00.000-07:00

Türk Dilinin Balkan Dillerine Etkisi
Dr. Selçuk KIRBAÇ, Amra Dedeiç KIRBAÇ

Viel entlehnt, viel gelernt
‘Çok kelime aldı, çok şey öğrendi.’

Türk diliyle Balkan dilleri arasındaki yakınlıkların kökü Balkan yarımadasının uzak geçmişine gider. Avrupa tarihinde önemli bir yeri olan bu coğrafyada yerleşen milletler, eski çağlardan beri dil ve kültür ilişkisi içinde olmuşlardır. İlk Türk akınları buraya Hunlarla başlamış, ardından gelen Bulgarlar, Avarlar, Peçenekler, Uzlar, Kuman-Kıpçaklarla devam etmiştir. Bütün bunlardan sonra bölgedeki Osmanlı hâkimiyeti ile de Balkan milletlerinin diliyle Türk dili arasındaki ilişkiler en üst seviyeye çıkmıştır. Türk topluluklarının Balkan yarımadasına değişik dönemlerdeki bu gelişleri şüphesiz Balkan milletlerinin de tarihlerini büyük ölçüde şekillendirmiştir.

Böylece Türk tarihi ile Balkan milletlerinin tarihi paralel olarak yaşanmış, siyasî etkinin yanında görülen kültürel etki de kesintisiz olarak sürmüştür.
Şimdiki hâlde Türk dilinin Balkan dilleri ile ilişkilerini anlayabilmek için Türklerin Balkanlara gelişlerinin tarihî altyapısını çözmemiz gerekir.
Hunlar, 350 tarihinden sonra Alanları yenip Hazar denizi çevresini kendilerine bağladıktan sonra güneye doğru ilerleyerek bugünkü Türkiye arazisini istilâ etmişlerdir. 378’de Edirne’ye ulaşan Hunlar, 380 yıllarında Tuna civarında görülürler.

Roma imparatorluğunun doğu ve batı diye ikiye ayrılmasını kolaylaştırırlar.
Hun imparatoru Attila 452’de Roma duvarları önündedir. 453’te Attila’nın ölümünden sonra Hun devleti parçalanmaya başlar.1 Bu parçalanma, kendilerinden sonra Doğu ve Orta Avrupa’ya gelecek Türk topluluklarına yollar ve hatıralar bırakılmasına mani olmaz. Hun adı uzun zaman Avrupalı ve Bizanslı yazarların eserlerinde yaşamaya devam eder.2

5. yüzyılda Tuna ötesinde görülen Batı Ogurlarından sonra Orta Avrupa’da kudretli bir devlet kurarak çeşitli Germen ve özellikle Slâv kabilelerini hâkimiyetleri altına alarak 250 sene kadar Avrupa siyeset ve kültürüne yön veren Avarları3 Balkanlarda görüyoruz. Avarlar, VI. yüzyıldan itibaren Slâvların Doğu Avrupa ve Balkanlara yerleşmesini sağlamışlardır. Avar hakanlığınca ihtiyaç duyulan toprak mahsüllerini elde etmek için Slâvlara, tarım işleri, aynı zamanda sınır bekçiliği yaptırılmış ve değişik Slâv kabileleri, bugünkü Çekoslavakya’ya, Elbe nehri boyuna, Dalmaçya kıyılarına, Balkanlara Avarlar tarafından sevk edilmişlerdir.4 Böylece Avarlar, Balkanlarda Slâvlarýn yol açıcıları olmuışþlardır. Slâvların IV. Yüzyıla kadar Gotların tesiri altında olduğunu, Hunların Got hâkimiyetine son verince Slâvların Hunlara tâbi olduklarını biliyoruz.5 Daha sonra da Slâv tarihinin Orta Avrupa ve Balkanlarda Avar tarihinin ayrılmaz bir parçası olduğu görülür. Bu devir, Güneydoğu Avrupa kavimlerinin tarihi açısından çok önemlidir.

Elimizdeki bilgilere göre Hırvatların atalarının kuzeyden Adriyatik denizine olan göçlerinde aşağıdaki reisleri bulunuyordu:
Külük (Türkçe meşhur), Mugel, Alpel (Türkçe kahraman), Buga (Türkçe boğa). Dalmaçya ile ilgili belgelerde Türkçe veMoğolca ‘okçu’ demek olan Mergen adının da sıkça geçtiği görülür. Bu şahıs adıXIII. yüzyıla kadar Hırvatlar tarafından kullanılmıştır.6 Yine Macar kralları adına

Hırvatistan’ı idare eden vali anlamındaki bân unvanı da Avarca bagan veya bayan kelimesinden gelmektedir. ‘Bayan’ zengin, kudretli kelimesi ile bir ve aynıdır. ‘Bayan’ kelimesinin büzülmesi ile kelime bân şeklini almıştır. Altay kavimlerinde daha çok kişi adı olarak kullanılan bayan kelimesi BOGYAN şeklinde Eski Rusçaya geçmiştir. Bu kelime daha sonra Macarcaya da geçmiştir.7
375’ten sonra Hunlar, 558’lerde Avarların hareketlerine benzer göç hareketleri 860 yıllarında tekrarlanmış, Peçenekler bu tarihlerde İdil nehrini geçip batıya doğru ilerlemişlerdi. Bu hareketlenme Doğu ve Orta Avrupa ile Balkanların siyasî ve etnik gelişmelerine, bu bölgedeki halkların kaynaşmalarına yol açacaktır.8 Peçeneklerin Tuna-Don arasındaki yurtlarında bulunan diğer Balkan milletlerine olan tesirleri de gün geçtikçe artacaktır. 1091 tarihine kadar devam eden bu Peçenek gücü Uzların baskısıyla 1036’dan itibaren Balkanlara inmişti. 1048’den sonra birçok Peçenek zümresinin Bizans’ın hizmetine girdiği ve Anadolu’ya da götürüldükleri bilinmektedir.

Bu yüzden bugün Anadolu’da Peçeneklerle ilgili yer adları mevcuttur.9 XI. Yüzyılda Peçenekler, bugünkü Bulgaristan ve Makedonya’da Bizans imparatorları tarafından toplu olarak yerleştirmişlerdir. 29 Nisan 1091 tarihinde Kumanlar tarafından yenilgiye uğratılan Peçeneklerin bazı kalıntıları da Vardar nehri boyunda, Bosna’da ve diğer yerlerde iskân edilmişlerdir.10 Onların hatıraları ise bugün Balkanlarda Sırbistan’daki, Romanya’daki, Macaristan’daki pekçok yer adında görülmektedir.11

Kumanlar, Karadeniz’den kuzeye uzanan bozkırda Uz ve Doğu Peçenek kalıntılarını da kendi içlerinde eritmişler, 1080 sıralarında Aşağı Tuna ve Karpatlara kadar ulaşmışlardır. Kumanlar, Balkanlara gelmeleriyle burada kesin bir rol oynamaya başlamışlar ve gelecek yüzyılların tarihî gelişmelerini çizmişlerdir.12 XI. Yüzyıl sonlarında Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlar tamamıyla Kıpçak-Kumanların eline geçmiş bulunuyordu. Buraları Doğu kaynaklarında Deşt-i Kıpçak adıyla anılmaya başlanmış ve bu ad Moğol istilâsından sonra genelleşmiştir.13 Kumanlar, 1239-1240 yıllarında müstakil hayatlarının sona ermesine kadar geniş bir sahada rol oynamışlardır. Daha sonra birçoğunun Balkanlarda faaliyette bulundukları ve oralarda yerleştikleri de malûmdur. Kumanlardan Balkanlara birçok yer, nehir, dağ, tepe, göl, köy, şehir ve kişi adı kalmıştır. XIV. Yüzyıl Macar kaynaklarında yaklaşık 160 Kuman şahıs adı yerleşme adlarındadır. Macaristan’daki Kuman menşeli yer adları arasında Debretsen (Tepresin), Kartsag (Karsak), Bagdaş, Bogaz bulunur. XV. ve XVI. Yüzyıl arşiv belgelerinde zikrolunan Romen devlet büyüklerinin adları arasında Akbaş, Aslan, Bars, Buga, Kara, Kazan,

50, 51

2008-06-20T06:50:00.001-07:00

Kuman, Temirtaş, Togrul, Tonguz vardır.14 Bugün Makedonya’da bulunan Kumanova şehir adını da bunlara eklemek gerekir. Romen etnik zümresinin oluşmasında da Kumanların rolü son derece büyük olmuştur. Zira önce Peçenekler ardından Kumanların 350 sene boyunca Romen nüfusuyla onların efendileri olarak birlikte yaşadıkları düşünüldüğünde bu durumun hiç de şaşırtıcı olmadığı görülür. Bu birliktelik pek çok kişi ve yer adını böylelikle hatıra olarak bırakmıştır. Hatta daha sonraları Osmanlıların bu bölgeye gelmeleriyle birlikte onlardan yer adı hatıralarının fazla kalmayışını da bununla açıklamak mümkündür. Çünkü Osmanlı Türklerinin kelime hazinesinin büyük kısmı Kumancada da mevcuttu. Romen millî sülalesinin kurucusu olan Basaraba’nın adının da Türk dili kökenli olabileceğini hatırlatmak gerekir.

XIV. yüzyılın sonlarında ve XV. yüzyılın ilk yarısında Türkler, Balkanlara gelince yeni bir din, yeni sosyal düzen ve devlet idaresi, yeni kurumlar ve yeni bir dil getirmişlerdir. Türklerin Balkanlardaki bu egemenlik yılları, Balkan milletlerinin maddî ve manevî hayatlarında önemli izler bırakmıştır. Yeni kurumlar ve yeni kavramlar yeni kelimeleri de beraberinde getirmiş böylece en güçlü etki Balkan milletlerinin dillerine olmuştur. Yeni idarenin başında bulunan Türk memurlarının halkla teması, bazı bölgelerin Türklerle iskânı, Islâmiyetin kabulüyle Islâm kültürünün yerleşmesi, bununla birlikte dinî kelimelerin kullanılmaya başlaması, Türklerin getirmiş oldukları yeni zanaatlar, bazı öğrencilerin İstanbul’a eğitim için gitmeleri ve Türkçe eğitim görmeleri; kendi memleketlerine dönünce Türkçe kelimeleri kullanmaları ve yaymaları Balkan dillerine binlerce kelimenin girmesine sebep olmuştur. Bunlara ilâve olarak Osmanlı yönetiminin buradaki milletlerin dillerini rahatça kullanmalarına izin vermeleri ve aslâ baskı yapmamalarının Türkçe kelimelerin bu dillere girmesine sebep olmuş ve insanların bu kelimeleri kolaylıkla benimsemesini sağlamıştır.15

Bugün Sırpça, Hırvatça, Boşnakça, Makedonca, Arnavutça, Romence, Bulgarca ve Yunanca’da Türk dilinden bu dillere geçmiş kelimeleri görüyoruz. Dilbilim çalışmalarında ‘superstratum’ olarak adlandırılan üsttabaka etkisi Balkan dillerinde gerçekleşmiş, maddî kültür öğelerinden başlayarak buradaki diller Türk dilinden etkilenmiştir.
Balkan dillerine Türk dilinden geçen kelimelerden anladığımız hem Türk dili kökenli hem de Türk dili aracılığıyla bu dillere geçen Arapça, Farsça, Lâtince, Grekçe kökenli kelimelerdir. Bu kelimeler Türk dili vasıtasıyla, Türk dilinin fonetiğiyle bu dillere geçmiştir. Tabiî bu ödünçlemeleri değerlendirirken yalnız Türk yazı dilini göz önünde tutmak hatalı olacaktır. Zira bu kelimeleri izah ederken Balkan yarımadasında konuşulan Türk ağızlarını da hesaba katmak gerekir. Diğer taraftan Balkan dillerinde kullanılan Türk ödünç kelimeleri arasında ortak
kelimelerin olduğu da ilgi çekici bir durum olarak kaydedilmelidir.

Balkan dillerine Tük dilinden geçen kelimelerin incelenmesi konusu XIX. Yüzyıldan itibaren araştırmacılar tarafından ilgi görmüştür. Genellikle her bir Balkan dili için ayrı olarak yapılan bu çalışmalar bugün büyük mesafe katetmişlerdir.

Sırpça-Hırvatçaya geçen Türk dili unsurlarına ilk ilgiyi Otto Blau uyandırmıştır. 16 F. Miklošix ise ilk defa bu konuyu bilimsel bir şekilde ele almıştır. O, Sırpça-Hırvatçadan başka diğer Balkan ve Slâv dillerine geçen Türkçe unsurları da işlemiştir.17 Sırpça-Hırvratçaya Türk dilinden geçen kelimeleri ayrıntılı olarak inceleyip diller arası ödünçlemeler konusunda dünyanın en ilgi çekici eseri olarak kabul edilen ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı sözlük, Abdulah Škaljid’e aittir.18 Bu eserden önce ve sonra da bu konuda pek çok çalışma yapılmış, bu dile Türk dilinden
geçen unsurlar değişik yönleriyle değerlendirilmişlerdir.19

Türkçenin Bulgarcaya etkisi hakkında da birçok çalışma yapılmıştır: Stefan Mladenov (1880-1963), Bulgarca’daki eski ve yeni Türkçe alıntılarla uğraşmıştır. Verojatni i mnimi ostat’ci ot ezika na Arparu bulgari v novobulgarska rex. Godišnik na Sofijskija Universitet. Istoriko-filologixeski fakultet 17, 1921, 201-288; Prof. B.Conev, Turski dumi v bulgarski ezik, Godišnik na Sofijskija univerzitet, Istoriskofilologixeski fakultet XXV, 4; Kiril Mirxev, Za sudbata na turcizmite v bulgarski ezik, Izvestija na Intituta za Bulgarski ezik, kn. II (1952), 117-127.

Türk dilinden Makedoncaya geçen unsurlar hakkında Olivera Jašar Nasteva’nın çalışmalarını öncelikle kaydetmek gerekir: Makedonskite kalki od turskiot jazik, Makedonski Jazik 13-14, 1962-3, 109-172; Tursko-makedonski leksixki vkrstuvanja i mešanja. Godišen zbornik na Filološkiot Fakultet na Univerzitetot vo Skopje 15, 1963, 349-384. Romen dilindeki Türkçe unsurlar hakkında L. Şaineanu’nun önemli eseri anılmaya değerdir: Influenta orientala asupra limbei si culturei romaneşti I-II, Bucureşti 1910.

Arnavutluk’ta Ekrem Çabej, Türkçeden Arnavutçaya geçen alıntılar üzerinde durmuş ancak bu konuda toplu bir eser yayımlamamıştır. Daha sonra bu konu üzerinde Norbert Boretzky’nin bu konuyu işlediğini görüyoruz: Der türkische Einfluss auf das Albanische. Teil 1: Phonologie und Morphologie der albanischen Turzismen. Wiesbaden, 1975. C.Coukidis, ‘Türkçeden Geçme Yunanca Kelimeler Sözlüğü’ adlı eserinde hem Türkçeden Yunancaya hem de Yunancadan Türkçeye geçmiş unsurları ele alır: Leksilogion Ellinikon Lekseon Paragomenon ek tis Tourkisis, Atina, 1960.

Türk dilinden Sırpça, Hırvatça ve Boşnakça’ya pek çok unsur geçmiştir. Burada öncelikle Sırpça, Hırvatça ve Boşnakça’dan ne kastedildiğini açıklamak gerekir. Zira iki dünya savaşı arasındaki dönemde Sırpça-Hırvatça veya Hırvatça-Sırpça, Sırpların, Hırvatların, Boşnakların ve Karadağlıların ortak diliydi.

52, 53

2008-06-20T06:48:00.002-07:00

Yugoslavya'nın dağılması ve son savaşla (1992-1995) birlikte adını andığımız bölgelerde üç ayrı standart dil ortaya çıkıyor: Boşnakça, Sırpça, Hırvatça. Türk dilinden Boşnakça, Sırpça ve Hırvatça’ya geçen kelimeler için ‘Turcizmi’ tabiri kullanılır. Bu tabir, Türk dilinden geçmiş bütün kelimeler için yani hem Türkçe hem de Arapça, Farsça, Lâtin ve Grek kökenli kelimeler için geniş anlamda kullanılır Bundan hareketle de son yıllarda Turcizmi yerine Orientalizm kelimesinin de tercih edildiği görülüyor.20 Turcizmi konusunun en kapsamlı olarak incelendiği eser olarak bilinen ‘Turcizmiu srpskohrvatskom jeziku’ adlı eserinde Abdulah Škalji, bu dile Türk dili aracılığıyla giren 8742 kelime ve kavram incelemiştir.21 Askerlikten bürokrasiye, sanattan tıbba, yemek kültüründen atçılığa kadar tespit ettiği 38 alandan derlediği ‘turcizmi’ kelimeleri inceleyen Škaljid, Türkçe unsurların anlaşılmadan Halk edebiyatı ürünlerini anlayabilmenin mümkün olmadığını belirtiyor. Çünkü halk edebiyatındaki kelimeler toplayıcılar tarafından orijinal şekilleriyle korunmuşlardır.

Diğer taraftan Osmanlılar Balkanlardaki dilleri serbest bırakmışlar ve bu konuda hiçbir baskı yapmamışlar, Turcizmi kelimeleri de plânlı olarak ve baskıya dayalı olarak bu dillere girmediğinden tepki almamışlardır. Sadeleşme dönemlerinde de hoşgörüyle karşılanmışlardır. Germen kelimelerine daha sert yaklaşılmıştır. Bugün dilde karşılıkları olduğu hâlde Turcizmi’nin tercih edildiğini görüyoruz. Gazetelerdeki ‘dor sokak’ kör sokak yani çıkmaz sokak, ‘ortakluk’ ortaklık, ‘yavaşluk’ yavaşlık, dikkatsizlik, kararsızlık bunun örnekleridirler.22 Ayrıca şu kelimelerin daha çok Türkçeleri tercih edilir:
alat (âlet)-oruve, barut-eksplosiv, xaršaf (çarşaf)-plahta, peškir (peşkir)-ruxnik, sanduk (sandık)-kovxeg, pamuk-vata.23
Bazı Turcizmi kelimelerin Boşnakçada başka karşılıkları yoktur: Boja (boya, renk), bubreg (böbrek), xekid (çekiç), limun (limon), majmun (maymun), šeder (şeker).24
Aynı şekilde bazı yemek isimlerinin de Türk kelimelerden başka karşılıkları yoktur: Boza, salep, šerbe (şerbet, ağda), burek (börek), bamja (bamya).

Ev kültürüyle ilgili de Türk dilinden Boşnakçaya geçmiş pek çok kelime vardır: Ibrik, cezva (cezve), tepsija (tepsi), minder, postedija (posteki), pendzer (pencere), bakrax (bakraç), bešika (beşik), xaršaf (çarşaf), xekid (çekiç), dušek (döşek), halija (halı), havlija (avlija) (avlu), jastuk (yastık), jatak (yatak), jorgan (yorgan), kapija (kapı), kazan, kašika (kaşık), leven (leğen), musafir (misafir), sofra (sofra), tendzera (tencere), tepsija (tepsi), testija (testi) ve diğerleri.
Pek çok dinî kelime de yine Türk dilinden Boşnakçaya geçmiştir: Pejgamber (peygamber), abdest, serdzada (seccade), dzamija (cami), tespih, hutba (hutbe), dova (dua), ikindija (ikindi namazı), jacija (yatsı namazı), mezar, nidah (dinî nikâh). Türk dilinden Boşnakçaya geçmiş kelimelerde kullanılan yapım eklerinin Slâv kökenli kelimelere de geldiği ve yeni kelimeler türetildiği görülür: Bezobrazluk (yüzsüzlük), lopovluk (hırsızlık), bombonddija (şekerci), govorddija (konuşmacı), Mostarlija (Mostarlı). Diğer taraftan Türkçe kelimelerin Slâv fiil şekilleriyle kullanıldığı görülür: Anlaisati (anlamak), begenisati (beğenmek), bajramovati (bayram yapmak), ašikovati (âşık olmak).25

Türk dilinin Makedonca’ya da etkisi büyüktür. Bazı Türkçe unsurlar Sırpça, Hırvatça ve Boşnakça’ya Makedonca vasıtasıyla girmiştir. Yüz sene önce Türkçenin burada resmî dil olarak kullanılması Makedonca’ya pek çok Türkçe unsurun girmesine sebep olmuştur. Bugün Makedonca’nın hem konuşma hem de yazı dilinde kelime kadrosunun büyük bir kısmını Türkçe kelimeler meydana getirmektedir. Türkçenin Makedonca üzerindeki bu etkisini İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Yugoslavya dâhilinde kurulan Makedon devletinde Makedoncanın bağımsızlaşmasıyla başlayan dil tasfiyeciliği de durduramamıştır.26 Bugün Makedoncada Türkçe kelimelerin kullanılmasından bilinçli olarak kaçınılmakta, Türkçe kelimelerin sayısının en aza indirilmesine çalışılmaktadır. Bütün bu çabalara rağmen Makedonca’daki Türkçe kelimelerin sayısı çok fazladır. Makedon dilinin 1994 baskılı yeni sözlüğünde 3404 Türk dilinden geçmiş kelimenin varlığı tespit edilmiştir.27 Sıfatlar, fiiller, zarflar, ünlemler gibi türlere ait kelimeler Makedonca’da kullanılmaktadır:
Bol (bol), eksik (eksik), karaman (kahraman), kurnaz (kurnaz), uygun (uygun), sabayle (sabahleyin), karşi (karşı), iç (hiç), badiyava (bedava, boşuna), maksus (mahsus), aferim (aferin), yazak (yazık), sakan (sakın), batisa (batmak), bitisuvanye (bitmek), kazandisuvanye (kazanmak). Şu ikilemeler ilgi çekicidir: tek-tuk (tek tük), karşi karşiya (karşı karşıya), çat-pat (zaman zaman, çat pat).

Petko Saljakov adındaki bir Bulgar bilim adamı 1880-1890 yıllarında içinde 10.000 Türkçe kelimenin bulunduğu bir Bulgarca sözlük hazırladı. Bulgarca’da bu derecede büyük oranda Türkçe kelimenin bulunduğunu açığa çıkaran Saljakov’un sözlüğü milliyetçi gruplar tarafından büyük bir tepki ile karşılandı.28 Ancak bu sözlükle de Bulgarca üzerindeki Türk dili etkisi görüldü. Bulgar Köken Bilgisi Sözlüğü29, Bulgarca’ya Türk dilinden geçmiş pek çok kelime vermektedir: Bardak, djušek (döşek), iorgan (yorgan), musaka (musakka), atmaca (atmaca), armagan (armağan), acemija (acemi), veresija (veresiye).30 Türk topluluklarının Balkanlara gelmesiyle Romenlerin de tarihleri değişmiş ve uzun süren Türk hâkimiyetiyle birçok Türkçe kelime, yer ve kişi adları Romenceye girmiştir. Türk dilinden Romenceye giren Türkçe unsurlar hakkında klâsikleşen eserin sahibi Şuineanu’nun tespitleri bu durumu açıkça göstermektedir.31 Romen kavminin Peçenek ve Kumanlarla birlikte yaşamasıyla bu dönemden itibaren Romenceye girmeye başlayan Türkçe unsurlar Osmanlının bu bölgeye hâkim olmasıyla bir kat daha artmıştır. Bugün Romencede aschér (asker), bucán (bakkal), eled (yelek), boiá (boya), baş (baş, önce, şef) kelimeleri kullanılır.

54 -> 56 Sonuç

2008-06-20T06:45:00.000-07:00

Ayrıca Romencedeki adám babadam deyiminin de Türkçe ‘Âdem Babadan’ geldiğini biliyoruz. Bu deyim Romencede ‘her zaman, Âdem Babadan beri’ anlamında kullanılmaktadır.32

Arnavut Araştırmacı Tahir Dizdari halk ağzındaki Türkçe kelimeleri ve deyimleri derlemiş ve 4000 kelimeyi aşan bu unsurları dikkatle incelemiştir.33 Bu da Türk dilinin Arnavutça üzerindeki etkisini göstermesi bakımından dikkate değerdir.
Arnavutçadaki Türkçe unsurlarla ilgili birkaç örnek:
agallarë (ağalar), kapixhik (kapıcık), jerli (yerli), izinli (izinli), bahçevanxhi (bahçivan), pashallëk (paşa), beshllëk (madenî beş para).

Sonuç ve Değerlendirme
Türk dilinin Balkan dilleri üzerindeki etkisini anlayabilmek için Türk topluluklarının Balkanlardaki tarihini bilmemiz gerekir. Bu tarih, bize, Türklerin Balkanlarda en eski çağlardan itibaren yaşadıklarını gösterir. Hunlarla başlayan Türk akınları onların ardından gelen birçok Türk topluluğuyla devam etmiş, Osmanlıların bu bölgeye gelmeleriyle Balkanlardaki Türk izleri âdeta perçinlenmiştir. Bu izlerden en kalıcı olanı dilde olmuş, Türk dilinden yüzyıllar boyunca Balkan dillerine geçen Türk unsurları bu dillerde yerleşmiştir. Ilk Türk topluluklarının dillerinden Balkan milletlerinin dillerine geçen kelimeler yerli ve yabancı bilim adamlarının ilgisini çekmiş ve bu sahada yapılan araştırmalar Türk dilinin Osmanlıdan önce de Balkan dillerine etkisini göstermiştir. Osmanlıların Balkanlara gelmeleriyle bu etki daha da
artmış, Balkan coğrafyasında Türk dilinin etkisinin görülmediği yer kalmamıştır.

Binlerce kelime bu dillerde hâlâ varlığını korumaktadır. Binlerce yer adı hâlâ Balkanlarda Türkçe olarak yaşamaktadır. Maddî ve manevî kültürün her alanındaki kelimelerden, yer adlarınadan kişi adlarına kadar Türk dilinin malı olan bu kelimeler Balkan dillerinde kullanılmaktadır.
Balkanlara tarih boyunca pek çok millet göç etmiş ve buraya göç eden milletlerin tarihi Türk tarihiyle daima beraber olmuştur. Bu yüzden de Balkan milletleri hakkında yapılan çalışmalar her Balkan milletini ayrı ayrı ilgilendirmektedir. Bu bağlamda anılan saha ile ilgili yapılan çalışmaları dikkatlice değerlendirmek, yeni çalışmaları Balkan milletlerinin yüzyıllarca paralel olarak devam eden tarihî altyapısını düşünerek yapmak gerekir.

Türkler, Balkan coğrafyasının en eski halklarındandır, bu toprakların yerli halkıdır. Yapılan dil çalışmaları bu durumu net olarak bize göstermektedir.

Dipnotlar
1- L.Rasonyi, Tuna Köprüleri, Ankara, 1974, s.1-3.
2- Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972, s. 23.
3- İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, İstanbul, 1988, s.151.
4- Age. s.156.
5- L.Rasonyi, Tarihte Türklük, Ankara, 1988, s.82.
6- L.Rasonyi, Tuna Köprüleri, Ankara, 1974, s.11.
7- Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Ankara, 1987, s. 47; L.Rasonyi, Tuna Köprüleri, Ankara, 1974, s.12.
8- Kurat, age. s.46.
9- Kurat, age, s.63.
10- Kurat, age. s.64.
11- L.Rasonyi, Tuna Köprüleri, Ankara, 1974, s.59-67.
12- Age. s.88.
13- Kurat, age. s.73.
14- L. Rasonyi, Tarihte Türklük, Ankara, 1988, s.144, 151.
15- Abdulah Škalji, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 1989, s.12-14; H.Kaleši, Arnavut Dilinde Kullanılan Osmanlıca-Türkçe Ekler, Bilimsel Bildiriler 1972, s.141.
16- Dr. Otto Blau, Bosnich-türkische Sprachdenkmäler, Leipzig, 1868.
17- F. Miklošix, Die türkischen Elemente in den südost-und osteuropaischen Sprachen, 1884, 1885, 1889, 1890.
18- Abdulah Škaljid, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 1989.
19- Bu konuda yapılan çalışmalar burada yazılamayacak kadar çoktur ve bu konu ayrıca çalışmaya değerdir. Burada sadece bu konuda yapılmış önemli çalışmalardan birinin adını yazmakla yetineceğiz: Dr. Hanka Vajzovid, Orijentalizmi u Knjizevnom Djelu, Sarajevo, 1999.
20- Dr. Hanka Vajzovid, Orijentalizmi u Knjizevnom Djelu, Sarajevo, 1999, s.11.
21- Abdulah Škaljid, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 1989.
22- Škaljid, age. s.12-14
23- Senahid Halilovid, Bosanski Jezik, Sarajevo, 1991, s.36.
24- Age. s.36.
25- Škaljid, age. s.41-43.
26- Hamdi Hasan, Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.1355-1366.
27- Age. s.1356.
28- İrfan Morina, Balkan Bilim Çevrelerinin Türkçe Kelimelere Karşı Aldıkları Tavır, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.2137.
29- Bulgarski Etimologixen Rexnik, Sofia, 1962.
30- Doğan Aksan, Türkçenin Söz Varlığı, Ankara, 1996, s.138
31- L.Şuineanu, Influenta orientala asupra limbei si culturei romaneşti I-II, Bucureşti 1910.
32- V.Buescu, Langue roumaine etymologies roumano turques: ORBIS, XVI, 289-341 için bk. Aksan age. s.140.
33- İrfan Morina, Balkan Bilim Çevrelerinin Türkçe Kelimelere Karşı Aldıkları Tavır, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.2129.

Kaynaklar
*Abdulah Škaljid, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 1989.
*Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972.
*Doğan Aksan, Türkçenin Söz Varlığı, Ankara, 1996.
*Günay Karaağaç, Türkçenin Komşularına Verdiği Beslenme Kültürüyle İlgili Kelimeler, Türk Dili 564, Ankara, 1998, s.476-496.
*Türkçenin Komşu Dillere Verdiği Giyim-Kuşam ile ilgili Kelimeler, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 5, Ankara, 1998, s.361-388.
*Günday Kayaoğlu, Balkan Dillerine Türkçeden Geçen Bakırcılık Terimleri ve Bakır Kap-Kacak Adları, III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri V, 1987, s.183-221.
*Hanka Vajzovid, Orijentalizmi u Knjizevnom Djelu, Sarajevo, 1999.
*Hamdi Hasan, Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.1355-1366.
*Hasan Eren, II. Uluslar arası Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Kongresi, TDAY-Belleten 1971, s. 263-266.
*H.Kaleši, Arnavut Dilinde Kullanılan Osmanlıca-Türkçe Ekler, Bilimsel Bildiriler 1972 s.141-151.
*İrfan Morina, Balkan Bilim Çevrelerinin Türkçe Kelimelere Karşı Aldıkları Tavır, V. *Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara, 2004, s.2129-2137.
*İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, İstanbul, 1988.
*M.Guboğlu, Romence-Türkçe iki Dilli Tarih Belgeleri, Bilimsel Bildiriler 1972, s.237-255.
*N. Poppe, Rusçadaki Türkçe Kelimelerle ilgili Çalışmalara Bir Bakış (Çev.Günay Karaağaç), Türk Dünyası Araştırmaları 24, Haziran 1983, s.132-158.
*L.Rasonyi, Tarihte Türklük, Ankara, 1988.
*Tuna Köprüleri, Ankara, 1974.
*Milan Adamovic, Tanıtma- Abdulah Škaljid: Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 622 s, TDAY-Belleten 1969, s.289-292.
*Senahid Halilovid, Bosanski Jezik, Sarajevo, 1991.
*Süreyya Yusuf, Sırp-Hırvat Dilinde Türkçenin Etkisi ve Ivo Anrdiç’in Bir Öyküsünde Kullanılan Türkçe Sözcükler, TDAY-Belleten 1969, s.283-287.
*Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Ankara, 1987.

58 Şar Dağındaki Şifre

2008-06-20T06:00:00.000-07:00

Şar Dağlarının Tepesindeki Kaya
Yrd.Doç.Dr. Ebubekir Sofuoğlu

Tarih, hakkında iddialar da bulunulacağı zaman bu iddiaları destekleyici belgelerin sunulmasını gerekli kılar. Belgeler, bu anlamda ortaya atılan iddiaların doğruluğunu ispat etmeye çalışırlar. Bu iddialara muhatap olanlar da, iddialara destek olarak sunulan belgeleri inceleyerek, onları diğer tarihi-ilmi, bilgi ve bulgularla mukayese ederek, bu iddiaların doğruluğu veya yanlışlığı konusunda bir kanaate varmaya çalışırlar.

İddialara destek olarak sunulan belgelerin güçlülüğü, objektifliği iddiayla olan ilişkisi, anlaşılabilirliği, iddiaların doğruluğu veya yanlışlığının test edilebilme noktalarını oluştururlar. Bu çerçevede sunulacak belgelerin objektif, anlaşılabilir, yalın, iddiayla alâkalı, târihi ve ilmi değeri haiz olmalarının zorunluluğu aşikârdır.

Bu anlamda Gora-Restelica köyünde bulunan kaya bu anlamda değerlendirilmesi gereken, görece tarihi değeri haiz bir eserdir. Ona tarihi değeri kazandıran hususiyetler, üzerinde bulunan damgalardır.

Goralı'ların Türklüğü veya başka bir milliyete ait olduğu tartışmalarında, Gora'lıların kültürel özelliklerinin yanında Gora-Restelica köyünde bulunan bu kaya dikkatle incelenmesi gereken bir başka önemli noktadır. Bu kaya, dikkatle değerlendirildiğinde, Gora'lıların Türklüğü veya başka bir millete aidiyeti konusunda önemli ipuçları verecektir.

Şimdiye kadar genel olarak iddia edildiğinin aksine bu kaya, Gora'lıların, Sırp, Makedon, Bulgar veya Slav ırkından olmalarının aksine, onların Türk olduklarının bir başka dayanağı olabilecektir. Çünkü bu kaya üzerinde olan yüzden fazla damga, inceleyenlere bu kanaatleri verebilecektir.

Bu çerçevede, burada söylenmesi gereken ilk nokta, bu kaya üzerinde olan damgaların varlığı ve bu damgaların orijinidir. Restelica köyünde bulunan bu kaya üzerindeki bu damgalar, Türk damgalarıdır. Aksi düşünüldüğünde bu damgaların Türk damgaları olup olmadığını, Türkiye de bu konuda basılmış Türk damgaları ile ilgili kitaplarda rahatlıkla görmek mümkündür. Türkiye de basılmış Türk damgalarıyla ilgili kitaplardaki damgalarla, Gora-Restelica köyündeki kayanın üzerindeki damgalar kontrol edildiğinde, benzerlikler hemen göze çarpacaktır. Belki akıllara, bu noktada kaya üzerinde damgaların veya Türkiye de bulunan Türk damgalarıyla ilgili kitapların orijinalliği veya yapaylığı tartışması gelebilir.
Bu noktada şunları söylemek mümkündür. Eğer Türkiye de basılan Türk damgaları kitaplarının orijinalliği veya yapaylığı tartışılacaksa bu konudaki bütün kitapların tartışmaya açılması gerekir ki bu çok da fazla mantıklı görülmemektedir.

Yani zorlama bir düşünceyle, Türkiye'de bulunan Türk damgaları kitaplarının içindeki damgaların, bu kayanın üzerindeki damgalara bakılarak basıldığını düşünmek mantıklı bir değerlendirme olmayacaktır çünkü bu düşünce, kitapların baskı tarihiyle, bu kitaplardaki damgaların halen Anadolu da kullanıldığının bilindiğiyle çelişecektir. Ayrıca, Türkiye deki damga kitaplarını yazanların bu kayayı görüp, damga kitaplarını yazması mümkün gözükmemektedir, çünkü bu kaya, o köyde yaşayan herkes tarafından bilinmemektedir. Goralı tarihçi Yahya Maznikar'ın ifadesine göre bu kaya dünyada 4-5 kişi tarafından bilinmektedir. Bu durumda, Türkiye'deki Türk damgaları kitaplarını yazanlar bu kaya üzerindeki damgalardan esinlenmiş olsalardı, bu kayanın en azından 50 yıldan fazla bir zamandır biliniyor olması gerekirdi ki bu kaya, değil Türkiye'ye, Dünya'ya ilk defa bu eser vasıtasıyla ilan edilmektedir. Bundan daha önce de şahsım tarafından davet edilen TRT kurumu'un çekimleri sonucu, programın TRT 2'de yayınlanmasının dışında, bu kaya hiçbir yerde yayınlanmamıştır.

59-60

2008-06-20T05:38:00.000-07:00

Öte yandan Restelica köyündeki yaklaşık 2000 metre yükseklikte bir dağın üzerindeki kayanın kolay gidilemeyecek bir yerde olması onun orijinalliğinin başka bir işareti olarak değerlendirilmelidir. Türkiye'deki Türk damgaları kitaplarının orijinalliği veya yapaylığı tartışmasından sonra, akla kayanın orijinalliği tartışması geldiğinde de bu nokta akıldan çıkarılmamalıdır. Yani hangi planlı þahıs, 2000 metre dağa tırmanıp, bu kaya üzerine 100'den fazla damgayı kazıyacaktır ve en önemlisi bunu gizleyecektir. Gizleyecektir çünkü üzerinde bulunan kaya, bulunduğunda üzeri mantarlı haldeydi ve mantarlar şahsım ve Goralı tarihçi Yahya Maznikar tarafından temizlenmişti. Eğer bu kaya planlı kişi ve kişilerce
oluşturulmuş olsaydı, bunun daha hazırlandığı zaman ilan edilmiş olması gerekirdi.

Ayrıca kaya üzerindeki damgalara bakıldığında, bu damgaları oluşturma işinin kısa bir sürede olamayacağı anlaşılacaktır. Damgaların çokluğu ve kayanın sertliği bu damgaların kolaylıkla yapılmış olmadýığını gösterecektir. Bu da planlı bir şekilde, 2000 metre dağa tırmanıp kayadaki damgaların yapay bir şekilde oluşturulduğu düşüncenin desteksiz olduğunu ortaya koymaktır. Çünkü dağ çok diktir, çıkılması kolay değildir ve aşağı yuvarlanma tehlikesi daha ilk yüz metreden itibaren hissedilmektedir.

Öte yandan bu kaya üzerindeki yüzden fazla damgayı bir kişinin aklında tutması mümkün değildir. Vaktiyle burada yayılan hayvanlar otlarken, bu sürünün çobanı da, sürüsündeki hayvanların üzerindeki damgaları kayaya kazımıştr. Böylelikle, kendisin de hangi ailelerin hayvanları olduğunu bu şekilde kayıt altına almıştır. Kaya muhtemelen bu şekilde oluşturulmuştur. Çoban ya da çobanlar, kayayı kendisine adeta not defteri olarak tutmuştur. Sürüdeki hayvanların damgalarına bakarak, bu damgaları da kayaya kazımıştır. İşte bu damgalar da Orta Asya'dan beri Türklerin kullandığı damgalarla örtüşmektedir. Bunu
gösterebilmek içinde sadece " Orhun'dan Anadolu'ya Türk Damgaları " adlı Tuncer Gülensoy'un kitabındaki kayadaki damgalarla örtüşen damgalardan birkaç örnekte ayrıca sunulmuştur.

Tek bir damga kitabında bulunan damgalarla örtüşmeyi gösterebilmek için, sadece Tuncer Gülensoy'un kitabı mukayese için kullanılmıştşr. Sadece bir damga kitabında bulunan örtüşmeler de ayrıca düşündürücüdür. Bunlara ilaveten Kırım'da da mezar taşlarında bulunan damgaların, Restelica'daki bu kayada bulunan damgalarla örtüşmesi ne kadar önemli bir tarihi olayla karşı karşıya kalındığının başka bir işaretiydi.

Bunun dışında, karşılaştırılması yapılmayan, kaya üzerindeki diğer 100'den fazla damga, bu makalenin damga resimleri ile birlikte sunulmasıyla artık, damga uzmanlarınca ele alınabilecektir. Bu amaçla bu kaya üzerindeki hiçbir damganın, gözden kaçmaması için, aynı damga resimlerinin belki de birkaç kez fotoğrafı alınmıştır. Fotoğrafları, ilgililerin, damga uzmanlarının dikkatine sunulan damgalar, Goralıların Türk olmalarının bir başka işareti olarak değerlendirilmektedir. Eğer Goralılar Türk değilse bu kaya üzerindeki damgalar, nasıl oluyor da Orhun dan beri kullanılan Türk damgalarıyla örtüşüyordu. Öte yandan bu damgalar, kaya üzerinde bulunmakla kalmamış, halen Gora'da yaşayan ailelerce kullanıldığı bile tespit edilmiştir. Yani Goralılar, bu damgaları sadece kayanın üzerine kazımakla kalmamışlardır. Bu damgaları Gora'da halen sürülerin üzerinde görmek mümkündür. Hem sürülerin üzerinde hem de evlerinin kapılarında bu damgaları kullanan ve Orta Asya'dan beri Türklerin kullandığı damgalarla örtüşen bu damgaların 100'den fazla benzerinin Gora'da bulunması karşısında kayıtsız kalınması mümkün değildir. Bu kaya üzerindeki damgaların Sırp, Makedon veya Bulgar oldukları iddia edilen Gora'da bulunması ve bu damgaların Türk damgalarıyla uyuşması tesadüf olarak değerlendirilebilir mi acaba? Veya bu durum nasıl normal bir durum olarak değerlendirilebilir.

Bütün bu bulgular ışığında, Goralıların Türk olduklarını söyleyebilmek, biraz daha kolaylaşmış, adeta kendini mecburiyet haline getirmiştir. Bu kadar damganın uyuşmasının tesadüf olarak değerlendirilmesi veya bu kayanın hiçbir değeri olmayan normal bir taş olarak algılanması mümkün değildir ve bilimsel ölçülere de uygun değildir. Bu kaya, bu haliyle adeta Balkanların nüfus kütüklerinden bir tanesidir ki Goralı tarihçi Yahya Maznikar, Restelica köyünde bu kayalardan 20'ye kadar olduðu söylenmektedir. Kendisi de bu kayalardan 6-7 tanesini bildiğini ifade etmektedir. Karlarla kaplı olduğu için diğerlerini görüntüleyemediğimiz bu kaya için, belki de büyük bir iddia olacaktır, Ancak "Orhun Abideleri'nin birer küçük Balkan versiyonlarıdır." demek gerekmektedir. Çünkü bu kayalar layıkıyla değerlendirildiğinde, ortaya daha birçok yeni bilgiyi koyacak, bize belki de yeni yeni Türk topluluklarının adreslerini gösterebilecektir.

Buna göre kayaya bakıldığında aşağıdaki örneklerde görüldüğü gibi şaşırtıcı benzerliklerle karşılaşılacaktır. Bu damgaların bir makale halinde ve şekillerle gösterilebilmesi için yardımlarını esirgemeyen Elektronik mühendisi sevgili dostum Orhan Nergiz beyefendiye ayrıca yürekten teşekkür ediyorum.

62-64

2008-06-20T05:34:00.000-07:00

76-77

2008-06-20T05:27:00.000-07:00

134, 135 Avar ve Peçenek

2008-06-20T04:55:00.000-07:00

Türkler tarihin belirli dönemlerinde anayurtları Orta Asya’dan bilhassa batıya doğru çok önemli göç hareketlerinde bulunmuşlardır. Bu göçler sadece Türk tarihi için değil dünya tarihi için de mühim neticeler doğurmuştur. Çalışmamýı bugün özellikle Balkanların karmaşık etnik kimliği içerisinde Türk imgesinin zannedildiği gibi ilk kez Osmanlı Türkleri ile değil bundan çok önce Hun, Avar, Peçenek ve Kuman Türk göçleri vesilesi ile bölgeye yerleştiğini göstermeyi amaçlamaktadır. Bu manada çalışmamız sırasında vereceğimiz yer isimlerinde bu yerleşime dair izleri yansıtmaya çalışacağız1. Zira bu yerleşimin izlerini ortaya koymak Balkanlarda çeşitli bölgelerde hâkim olup buralara ilk gelen topluluk olduğunu iddia eden Slav ve Arnavut topluluklarının2 iddialarını yanıtlamak açısından çok mühimdir.

Hun ve Avar Türklerine Dair İzler
Makedonya bölgesi tarih boyunca birçok kavmin göç sahası içerisinde yer almıştır. Bu kavimler arasında Thraklar (Trak), İlirler, Brigidler, Edonlar, Payonlar, Pelagonyalılar, Dorlar, Vandallar, Vikingler, Gotlar, Romalılar, Slavlar ve nihayetinde IV. yüzyıldan itibaren Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlar’ın tümüne yayılarak güneye kadar inen Türkler bulunmaktadır. Bahsi geçen Türk gruplarını Hunlar, Avarlar, Bulgarlar3, Kumanlar (Kıpçak) ve Peçenekler oluşturmakta idi.

Bu gruplar içinden Atilla komutasında, 447 tarihinde İstanbul surları önlerine kadar gelen Hun Türkleri özellikle Bizans tarihinde de yer almıştır4. Attila beraberindeki Türklerle Bizans’ın Balkan topraklarına saldırmış ve Makedonya ve güneyde Mora yarımadasına ve İstanbul önlerine kadar tüm toprakları ele geçirmiştir. Attila bu dönemde bugünkü Balkanların birçok önemli kentini hâkimiyeti altına almıştı. Bunlar arasında Sirmium (Srem Mitroviçası), Singidinum (Belgrat), Naissus (Niş), Serdika (Sofya) ve Scupi (Üsküp) de yer almakta idi5.

Attila’nın ilerleyişi Roma’ya kadar devam etmiş ancak elinde burayı alma gücü olmasına rağmen bir medeniyet merkezi olan Katolik başkentini sadece haraca bağlayarak kuzeye doğru çekilmiştir. Attila’nın ölümü sonrasında Hun Türklerinin bir kısmı Asya’ya dönmek istemişlerse de bölgede bulunan Avarların hâkimiyetine girerek Karadeniz’in kuzeyinden Tuna boyuna kadar birçok bölgede yerleşik bir hayat sürdürmüşlerdir.

Hatta bu sıralarda meydana gelen kargaşa ile Güney Doğu Avrupa’ya doðru kayan Hırvatların atalarının Külük (meşhur), Kösendzi, Mugel, Alpel (kahraman), Tugay, Buga gibi Avar Türkçesine ait isimlerle anıldıkları kaydedilmiştir6. Zamanla bu Türk grupları evlilikler ve göçlerle bölgesel yoğunluk nispetlerini kaybederek daha cüzi birlikler haline gelmişlerdir. Ancak bahis geçen Türklerin bölgede bıraktıkları derin izler bugün elimizdeki verilerle net bir şekilde ortaya konulabilmektedir.

Attila’nın Bizans ile ilişkileri sadece savaşlar üzerine kurulu değildi. Bu dönemde Bizans elçisi olarak Attila’nın sarayında bulunan Rhetor Priskhos sarayda kullanılan diller arasında Türkçe ve Latince’nin varlığına dikkat etmiştir.

Özellikle Hun Türkçe’sinde geçen medos kelimesi ilginçtir7. Zira bugün Slavca olarak bilinen ve bal manasına gelen med kelimesi aslında yine bal manasına gelen ve aslı medos olan Hun Türkçesi’ne ait kelimedir8. Bu tarz Osmanlı öncesi Türk izlerine dair örnekler rahatlıkla çoğaltılabilir.

Örneğin bilhassa Makedonya’da sıklıkla rastlanılan “Vardar” isminin menşeinin Türkçe olduğu genel bir kabuldür. Buna göre Makedonya’nın Ege’ye dökülen en büyük akarsuyunun, Veles’in güneyinde ve Osyek’in kuzeydoğusunda bulunan bir köyün ve Karadağ’da bir tepenin de adı olan bu Türkçe kelime Hun ya da Avar Türkçesi’nde kale, korunaklı bölge manasına gelen var kelimesi ile bugün de kullanılan ve geniş olmayan manasındaki dar kelimesinin bir araya gelmesi ile oluşmaktadır9 (Var + dar). Bu isim ve benzerlerine Osmanlı tahrir kayıtlarýnda da rastlanılmaktadır.
Var-din10, Var-dino11, Ako-vardar12 bunlardan sadece bir kaçıdır.

Yukarıda ifade ettiğimiz göçler neticesinde Karadeniz’i kuzeyinden Balkanlara doğru inen Avarlar’ın zaman içerisinde Slav toplulukları ile kurdukları akrabalıklarla benliklerinden uzaklaþtıkları bilinmektedir. Bu akrabalık Avar Türkleri için uzun vadede bir sıkıntı doğuracaksa da diğer taraftan Bizans için Slav Avar ittifakı manasına gelmekteydi. Avarlar bu manada Slavlarla girdikler etkileşim sayesinde onların öncüsü, eğiticisi ve müttefiki oluyorlardı13. Macar kralları adına Hırvatistan bölgesini idare eden yüksek rütbe unvanı olan ban Avar Türkçesi’nden olan bağan kelimesinden gelmektedir14. Yine ban toprağı, banlık veya ban bölgesi manasına gelen Banat adı da Avarcadan gelmektedir15. Bu isimden türemiş olma ihtimali yüksek olan birçok yer ismine bilhassa bugünkü Makedonya’nın çeşitli bölgelerinde rastlanmaktadır. Örneğin
Ban-iç yada Ban-liç16 1542 tarihli bir tahrir defterinde Kalkandelen (Tetovo)’ne bağlı bir karye (köy) adı ile karşımıza çıkmaktadır. Yine Manastır’a ait 1544 tarihli bir defterde Ban-uşa ismiyle kayıtlı köy de17 tezimize katkı sağlar niteliktedir.

Bu benzeşmenin Avarca’dan bir miras olma ihtimali yüksektir.

Peçenek ve Kuman Türklerine Dair İzler
Peçenek Türkleri VIII.-XI. yüzyıllar arasında gerçekleşen göçler vesilesi ile Balkanlara gelmişler ve buralara yerleşmişlerdir. Oğuz Türkleri’nin Üçok kolundandır.
VI. ve VII. Yüzyılları arasında Balkaş Gölü civarında hayatlarını devam ettirirken Uygur Türkleri’nin baskıları ile batıya doğru göçmeye başlamışlardır. 889 yılında İdil ırmağının batı yakasına geçerek bu bölgeye yerleşen Peçenekler, zamanla Karpat Dağları’nı aşarak Macarları Tuna boyuna doğru sürdüler.

Aslında Peçenek göçlerini Uz ve Kuman göçleri ile birlikte incelemek aralarındaki organik bağ dolayısıyla doğru bir yaklaşım olacaktır.

136, 137 Kumanlar

2008-06-20T04:29:00.000-07:00

Peçeneklerin bu dönemde Avrupa’nın siyasi çehresinde oynadıkları rolü en somut şekilde ifade eden kişi şüphesiz ki Bizans hükümdarı VII. Constantin Porphyrogennetus olmuştur: “(Peçenekler) Macarlar’ın yegane korktukları bir millet oldular18”. Peçenekler Balkanlara iyice yaklaşırken arkalarından gelen diğer Türk grupları Kumanların baskısıyla birden bire Bizans ile birlikte hareket etmeye başlamışlar ancak bu duruma uzun süre devam etmemişlerdir. Hatta 1050 tarihinde Edirne’yi kuşatacak kadar güçlendiler. Bu dönem ile alakalı olarak Georg Ostrogorsky, Bizans için en ağır sonuçların ortaya çıktığı dönem demektedir19. Tarihler 1064’ü gösterdiğinde Peçenek Türkleri Mora yarımadasına kadar tüm Bizans Balkan topraklarını ele geçirmişlerdir20. Peçenekler uzunca bir süre Göktürk alfabesini kullanmışlardır21.

Peçenekler 1026–1091 yılları arasında Sırbistan’dan geçerek Bizans Devleti tarafından bölgeye yerleştirilmişler ve zaman içerisinde Ortodoksluğu benimseyerek Sırplaşmışlardır. Rasonyi Yunan Makedonyası’nda bulunan Megleno-Vlakları ve Sofya civarında bulunan Sop Bulgar Türkleri Peçenek kalıntılarıdır22.

Ancak şu bir gerçektir ki bu süre zarfında bölgede çok önemli bir etki yaptılar. Bugün Sırbistan’da bu topluluğun ismi ile anılan köyler vardır (Peçenetsi). Bunlardan bir tanesi Kraguyevats’ta diğeri ise Kosova’da bulunan Gillan yakınlarındadır. Yine bugün kullanılmasa da Prizren ve Kalkandelen arasında olup Şar Dağı’ndan geçen yolun eski adı Peçenek Yolu’dur23. Ayrıca Sırpça’da bulunan Bozdovan (Bozdoğan) ve Koliba (Kulübe) kelimeleri de yine Peçenek Türklerinden miras kalmıştır24. Bu kelimelerin farklı benzeşmelerine başta tahrir ve siciller olmak üzere bir Osmanlı arşiv materyalinde rastlayabiliyoruz: Kolobo-cişte25, Kolobo-hsina26.
Orta Asya’dan gelerek Karadeniz’in kuzeyine oradan da Balkanlara geçen son Türk boyu Kumanlardır27. Bazı kaynaklar beyaz tenleri, çoğunlukla sarışın ve renkli gözleri ile Kumanları Türklerin en hoş görünümlü boyu olarak görür. XI. yüzyıldan itibaren batıya doğru göç eden Kumanlar Karadeniz’in kuzeyine geldiklerinde burada, daha önce buraya gelmiş olan Hun ve Peçenek Türkleri ile ve sonra da Rus toplulukları ile mücadeleye girmişlerdir. Her ikisi ile de başarılı şekilde mücadele eden Kumanlar zamanla Tuna boyuna ve oradan da daha güneye geçmişlerdir. 1078 de bölgede hâkim olan Peçenek ve Kuman Türkleri Edirne’yi kuşatacak kadar güçlenmiş Bizans’a karşı bir federasyon kurmuşlardı28. Ancak çok geçmeden Bizans harekete geçecek ve Kumanları kendi tarafına çekerek bu federasyonu dağıtacaktır (1091)29. Kumanların bundan sonraki mücadelesi daha çok Macarlar ve Ruslar ile olacak ve nihayetinde bölgede Cumania isimli bir devlet kurulacaktır30. Bu dönemden itibaren Kuman tarihi Macar tarihi ile birlikte anılırken, 1223’te meydana gelen Moğol istilası sonrasında yerleşik hayata geçerek Hıristiyanlaşmışlardır. Ancak buna rağmen Kuman ismine bölgede sürekli olarak tesadüf edilmiş ve günümüze kadar da korunmuştur. Kuman Türkleri Peçeneklerin aksine daha çok Uygur alfabesini kullanmışlardır.

Balkanlarda Osmanlı öncesi Türk izinin belki de en belirgini Kuman Türklerine ait olanlardır. Zira Macarca’da Kun31, Almanca’da Cuman, Romenler’de Coman, Sırp ve diğer Slav dillerinde Kuman ve bazı Avrupa dillerinde de Koeman olarak Kuman ismine somut bir şekilde rastlayabiliyoruz.

Ayrıca direkt olarak Kuman adı ile başlayan çok sayıda şehir ve köy ismi halen mevcuttur. Bunlardan en mühimi şüphesiz ki bugünkü Makedonya’da Üsküp şehrinin kuzeybatısında bulunan Kumanova32 şehridir33. Ancak bunların haricinde Kalkandelen’e bağlı Kumaniçe34, Üsküp’e bağlı Kumaniçe35, Manastır’a bağlı Kuman36 köyü, Voyvodina’nın Banat bölgesinde ve Kosova’da bulunan Kumani köyleri37 bu adla anılan köylerden birkaçıdır. Buna ek olarak kurgan manasına gelen Kolpa (Kulpa) kelimesin Yine Makedonya’da bulunan ve Osmanlı idaresi ile köprülü adını alan Veles bahsi geçen Türk izine somut bir örnektir. Veles Kuman Türkçesinde pamuklu bez manasına gelmektedir ki38, bu kadar net bir eşleşmeye sadece bir benzerlik demek ilmi bir yaklaşım olmayacaktır.

Yukarıda örneğini verdiğimiz merkezlerden başka bugün halen var olmaya devam etmiş ve Osmanlı öncesi Türk yerleşimine dair önemli fikirler veren bir çok yerleşim merkezi vardır:
Kumaniç39, Kumaniçevo40, Kumantepe41, Basarebya (Basarabya)42, Pecine aga (Peçenek Ağa)43, Berende44, Çekan45, Grodamantsi (Gradomanlar)46, Kraguavay47.

Sonuç
Balkanlar bugün gerek siyasi bir takım ideolojik hesaplar ve gerekse karışık etnik yapısı dolayısıyla akademik çevrelerce farklı boyutları ile değerlendirilmekte ancak net bir çözümlemeye kavuşamamaktadır. Bu karmaşık yapının belki de somut örneklerle desteklenerek ortaya konabilecek en önemli noktası geçmişe dair bağlantı ve özellikleridir. Bahsi geçen noktadan bakıldığında Türklerin Avrupa sahnesine çıkış dönemi ve bölgede bıraktıklarının ortaya konması önemli bir misyondur. Zira özellikle Balkan devletlerinin, Türklerin Osmanlı döneminde Balkanlara çıkışıyla bölgedeki Slav halkı Müslümanlaştırdığı ve böylece günümüze kadar gelen izler bıraktıkları tezine karşılık; bugün artık tarihi bir gerçek olan ve Türklerin Osmanlı Devleti’nden çok önce Karadeniz’in kuzeyinden gelerek bölgeye yerleştiklerini tezini ortaya koymak ve doğrulamak için veriler elde etmek önemlidir48. Çalışmamız ortaya koyduğu delillerle bu misyonu yerine getirme adına fikir vermektedir. Bölge ile alakalı yapılacak toponomik değerlendirmeleri derinleştirmek bugün gözümüzden kaçmış olan birçok yeni veriyi ilim âleminin tetkikine sunacaktır fikrindeyiz.

138, 139 Dipnotlar

2008-06-20T02:43:00.000-07:00

1- Aslında yer ismi olarak Balkan ifadesi dahi dağ anlamına gelen ve Türklerin daha Orta Asya'da bulundukları sırada kullandıkları bir kelimedir. Bu ifade bugün halen hemen tüm Balkan coğrafyasında kullanılagelen bir kavramdır. Bu değerlendirme aslında daha çalışmanın başında Osmanlı öncesi Türk yerleşimini gösteriri bir ispattır.
2- Tufan, Muzaffer, Göç Hareketleri ve Yugoslavya Türkleri, ERDEM, Atatürk Kült. Merkezi Dergisi, V / 15, Eylül 1989, s. 926.
3- Burada belirtilmesi gereken noktalardan biri de şüphesiz ki Bulgar adının Türkçe menşeli olmasıdır. Kelime Türkçe "bulamak, bulgamak= karışmak" yada diğer bir görüşe göre bittigur (Beş Oğur)'dan gelmektedir. Sofya'da yayınlanan Bulgar Dilinin Etimolojisi Sözlüğü'de Bulgar adının Slav kökenli olmadığını doğrulamaktadır, bkz., Tufan, Göç Hareketleri, s. 930.
4- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 4.
5- Tufan, Göç Hareketleri, s. 929; Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 11.
6- Rasonyi, Laszlo, Tuna Köprüleri, Çev. Hicran Akın, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara 1984, s. 9-10.
7- Ahmetbeyoğlu, Ali, Grek Seyyah Priskos'a Göre (V. Asır) Avrupa Hunları, TDAV Yay., İstanbul 1995, s.38.
8- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 12.
9- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 19.
10- BOA, TD 232, s. 34, 397.
11- Turkski Documenti Za Historiata Na Makedonskiot Narod, II, Üsküp, 1973, s. 240.
12- Kayıtta buranın diğer adının Mızrakçı olduğu ifade edilmiştir; BOA, TD 217, s. 80
13- Bu etki sadece Slav kaynaklarında değil Rus yıllıklarında da görülmektedir; bkz., Tufan, Göç Hareketleri, s. 929.
14- Rasonyi, Tuna Köprüleri, s. 11-12.
15- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 399.
16- BOA, TD 217, s. 6.
17- BOA, TD 232, s. 463
18- Runciman, hon S., "Orta Çağların Başlarında Avrupa ve Türkler", BELLETEN, VIII-25, Ankara 1943, s. 55
19- Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, TTK, Ankara 1995, s. 309.
20- Ostrogorsky, a.g.e., s. 317.
21- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 406-407.
22- Rasonyi, Tuna Köprüleri, s. 65.
23- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 407.
24- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 408.
25- Manastır 2. Şeriye Sicili (1622-23), Hüküm: 636, s. 55.
26- Manastır 2. Şeriye Sicili (1622-23), Hüküm:1102, s. 133.
27- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 409.
28- Rasonyi, Tuna Köprüleri, s. 87, .Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 410.
29- Ostrogorsky, a.g.e., s. 333.
30- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 411.
31- Bu kelimenin aslında Türkçe olduğunu ifade eden kaynaklar da mevcuttur; bkz. Rasonyi, Tuna Köprüleri, s. 83.
32- Bugün Kumanova şekline dönüşmüş olan bu isim 16. yüzyıl ortalarında Kumanava şeklindedir; BOA, TD 217, s. 23.
33- Tufan, Göç Hareketleri, s. 931.
34- BOA, TD 217, s. 40.
35- BOA, TD 217, s. 5.
36- BOA, TD 232, s. 465.
37- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 411.
38- Hamzaoğlu, Yusuf, Balkan Türklüğü, I, Ankara 2000, s. 414.
39- Drama'ya bağlı eski bir Türk köyü, bkz. Acaroğlu, Türker, Balkanlarda Türkçe Yer Adları Klavuzu, IQ Yay., İstanbul 2006, s. 429.
40- Kostur'a bağlı eski bir Türk köyü, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 429.
41- Serez'de bulunmaktadır, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 429.
42- Güneydoğu Avrupa'da Dnyester ve Prut arasında ve Karadeniz kıyısında uzanan bölge. Kurucusunun Kuman Türk'ü olduğu bilinmektedir. Basar Türkçede "yenmek" manasına gelen bas- köküne dayanırken aba yada apa Türkçe kişi adlarında sıkça rastlanır bir son ektir (Aslan-apa gibi), aynı zamanda Basaraba ilk Romen hükümdar soyunun kurucusudur, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 66.
43- Kuzey Dobruca'da bulunmaktadır. Eski bir Peçenek köyüdür. 1048-191 yılları arasında
Peçenekler'e ev sahipliği yapmıştır, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 90.
44- Eski Yugoslavya'da Tsaribrod'a bağlı köy. Sofya'da da bu isimde bir köy vardır. İsim
Peçeneklerin Berende / Berendi boyunu anımsattığı için Peçenek kökenli olması yüksek bir
ihtimaldir, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 129.
45- Eski Yugoslavya'da Tsaribrod'a bağlı Türk köyü. Rasonyi'ye göre Çekan, Kumanca'da
bir tür ağaçkakan manasına gelen Çakan ile aynı kelimedir, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 134.
46- Üsküp'e bağlıdır. Bu ismin Peçenek değilse de ya İlk Bulgar, Peçenek yada Uz kökenli
olduğunu Sırp dil bilimciler öne sürmüşlerdir, bkz., Acarolu, a.g.e., s. 147.
47- Bugünkü Sırbistan'da eski bir Türk köyüdür. Proto-Bulgarlar Türkçesi'nden gelmektedir.
Kara-guy yada Kraguy da yine aynı manadadır, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 167.
48- Kurat, A. Nimet, Peçenekler mad., İA/ 9, s. 542.

142, 143 Yer isimleri

2008-06-20T02:10:00.000-07:00

Çalışmamız 16. yüzyıl ortalarında gerçekleştirilmiş bir tahrir1 kaydından yola çıkarak oluşmuştur. Bu tahrirde kaydedilen karye (köy), mezra’a ve çiftlik isimlerinin farklı hususiyetlere sahip olduğunu görülmesi toponimik bir değerlendirme ile kıymetli çıkarımlar yapılabileceği fikrinin uyanmasına sebep olmuştur.

Bu manada bugünkü Makedonya’nın önemli şehirlerinden Üsküp, Kalkandelen (Tetovo) ve Kırçova’ ya ait yerleşim merkezlerinin isimlerini birlikte bir değerlendirmeye tabi tuttuk. Ortaya çıkan tablo, bu yer isimlerinin, geçmişe dönük olarak, zannedildiği gibi sadece bir Slav mirasının değil Osmanlı öncesi ve dönemine ait değişimleri de ihtiva ettiğini göstermiştir.

Osmanlı Hâkimiyeti Öncesinde Balkanlarda Türkler ve Yer isimlerindeki Yansımaları
Türklerin Asya’nın bozkırlarında başlayan ve gittikçe yayılan bir düzen içerisinde batıya doğru gelerek Avrupa topraklarına kayışı, tarihi veriler göz önüne alındığında MS. IV. yüzyıla tarihlendirilir. Bu tarihlerde Attila’nın tesis ettiği Batı Hunları (Avrupa Hunları) MS. 454 yılında dağılınca Avrupa’nın doğusunda bir iktidar boşluğu yaşanmış ve yeniden başlayan göç dalgası bu sırada Kafkas bölgesinde yerleşmiş bulunan Avarları güçlü bir konuma getirmiştir.

Hatta bu göç sırasında Avar hâkimiyetine giren Türk topluluklarından bir kısmı zamanla Bulgar adını alarak bugünkü Bulgarların atalarını oluşturmuşlardır.

Kafesoğlu bu grubun önceleri Ak-Ogur ya da Onogur adını taşırken sonraları Bulgar adını aldıklarını ifade eder2. Rasonyi çalışmasında Bulgar kelimesinin Türkçe bir kelime olan Bulğar olduğunu söyler ve manası karışmak, karışık olan bu kelimenin, topluluğun Hunlar ile olan kaynaşmalarına nispeten kullanıldığını kaydeder3. Bu değerlendirme 1922–1939 yılları arasında Bulgaristan’da gerçekleşen arkeolojik kazılarla netleşmiş ve kabul edilmiştir.
Karpat, Bulgarların bölgeye yerleşmesinden çok uzun zaman sonraya kadar Türkçeyi, özel isimlerini kullandıkları gibi idarecilerine de han unvanını verdiklerini ifade etmiştir4. Ayrıca 1186 yılında yeniden tesis edilen İvan-Peter Asen kardeşlerin Bulgar Devleti’nde idarecilerin çoğunlukla Kumanlardan oluştuğu da yine bugün kabul görmüş bir görüştür5.

Avarlar Karadeniz’in kuzeyine VI. yüzyıl sonlarında gelmişlerdir. Özellikle 568 yılından itibaren Avrupa’da önemli bir güç olmuşlardır6. 626 İstanbul kuşatmaları kudretlerinin ne derecelere ulaştığını gösterir önemli bir tarihi gerçektir. Ancak bu yüzyıl sonlarında hâkimiyetlerindeki Bulgarların güçlenmesi ile Avar kudreti zayıflamış ve 726 yılında yıkılmışlardır. Bu yıkılış öncesinde Avarların bölgede bıraktıkları izleri bugün artık yabancı araştırmacılar da kabul etmektedirler7.

Bulgarlar ve Avarlar sonrasında, Avrupa’nın önce kuzey doğusunda, sonra da daha güneyinde Balkanlarda etkin rol oynayan Türk toplulukları Peçenek, Uz (Oğuz)lar’dır. 870’den itibaren Kırım’ın da bir kısmını ele geçirerek İdil- Volga bölgesine hâkim olan Peçenekler yaklaşık 150 yıl buralarda kalmışlardır. Bu süre içerisinde Slavlar içerisinde meydana getirdikleri kargaşa ve iletişim kopukluğu özellikle Balkanlarda çok mühim neticeler doğurmuştur. Uzlar ve Kumanlar XI. yüzyıldan itibaren Peçenekleri takip ederek Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa ya
geçmişler ve Slavların içine düştükleri kargaşa ortamından faydalanarak iktidar
boşluğunu doldurmuşlardır.

Peki, bütün bunlar oluyorken Makedonya’da neler oluyordu? Makedonya miladi yılların başlarında Roma’ya yenilerek İskender sonrası şaşalı iktidarını kaybetmiş ve imparatorluğun hâkimiyetine girmişti. Roma egemenliğinden sonra ise MS IX. yüzyılın ilk yarısında Slav istilasına uğramış; sonrasında bunu Bulgar istilası takip etmiştir. Bulgarların menşe itibari ile Türk olmalarının, dillerinden alışkanlıklarına kadar birçok hususiyetleri ile, Makedonya’da bir Türk tesiri yarattığını söylemek yanlış olmayacaktır. 1014’de Bizans tarafından yıkılan Bulgar İmparatorluğu ile birlikte Makedonya da Bizans İmparatorluğu'nun egemenliğine girmiş, bu durum, Müslüman Türkler (Osmanlılar) Balkanlara gelinceye kadar devam etmiştir.

Çalışmamızda Osmanlı öncesi / döneminde Üsküp, Kalkandelen ve Kırçova’da meydana gelen Türkleşmenin izleri üzerinde durmaya çalışacağız.

Üsküp; bugün sadece Makedonya’nın değil belki de Avrupa’nın en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Üsküp’e dair önemli bir çalışmaya imza atan Salih Asım Bey, Dardanlar sonrasında MÖ 210 yılında II. Filip’in Üsküp’ü işgal ederek Prizren ve Priştine’ye kadar tüm bölgeyi ele geçirdiğini ifade eder. Roma kumandanı Metellus’un şehri ve bölgeyi fethi MÖ 148 yılına rastlar. Roma’nın burayı fethi sonrasında kurulan şehre ilk zamanlarda Toresyum, sonra da Skupi adı verilmiştir.

Bölgeye bugünkü Üsküp adı Türklerin buraları fethi sonrasında Arapça’da “suların akması” manasına gelen üsküp kelimesine istinaden verilmiştir8.

Kırçova; Uskana adı verilen antik bir kent üzerine kurulmuştur. Şehir kaynaklarda ilk olarak Bizans imparatoru II. Basil döneminde (11. yüzyıl) Kitsavis adıyla zikredilir. 1257–1259 tarihlerinde Sırp Krallığı tarafından işgal edilmişse de kısa sürede yeniden Bizans hâkimiyetine girmiştir. Sırp kralı Milutin 1282 ve 1297’de Kırçova’yı yeniden fethetmiş, bu tarihten sonra burası Osmanlı hâkimiyetine kadar Sırpların elinde kalmıştır. Sırp hâkimiyetinin son döneminde bir süreliğine Pirlepe merkezli Kraljevic Makro Prensliği’nin bir parçası olmuştur.

Bu dönemde bir süre şehir Katin Grad adı ile anılır.

144 -> 146

2008-06-20T01:40:00.000-07:00

Osmanlı kaynakları Kırçova’nın 1385’te Lala Şahin Paşa tarafından fethedildiğini kaydeder. Sırp kaynakları ise fethin 1395’te gerçekleştiğini ifade eder. Kırçova’nın fethinden sonra Osmanlılar burada bulunan kalede bir askeri garnizon kurmuşlar ve bir grup Türk halkını kasabaya yerleştirmişlerdir. 1455 tarihli bir Tahrir Defterinde Kırçova’da 30 Müslüman hanenin (yani 30 aile), 145 te Hıristiyan hanenin olduğu kaydedilmiştir. 1521’de bu sayı artmış ve kasabada yaşayan 178 ailenin 95’i Müslüman olarak kaydedilmiştir. Kasaba’da Fatih Sultan Mehmet’in inşa ettirdiği cami başta olmak üzere birçok Osmanlı dönemi eseri halen mevcuttur.

Kalkandelen, Balkan yarımadasının Güneybatı kısmında Makedonya Devleti’nin sınırları içinde, 42. Enlem ve 21. Boylam’ın kesiştiği noktada bulunmaktadır.
Tepeleri 2800 metreyi aşan Şar sıra dağları e Suva Gora (Kuru Dağlar) arasındaki 8-13 kilometre genişliğinde ve 56 kilometre uzunluğunda olan Polog vadisi bulunmaktadır. Kalkandelen şehri bu yemyeşil vadinin ortasında ve Şar sıradağlarının eteklerinde kurulmuş bir şehirdir. Kenti, Köpük (Pena) Deresi ikiye ayırmaktadır. Ayrıca, şehrin 4 kilometre güneydoğusundan akan Vardar nehri Kalkandelen ovasını sulamaktadır. Pena deresi Yukarı Vardar’ın en büyük koludur ve Şar dağlarının kuzeyinden iki ayrı kaynaktan birleşerek doğar.

Daha evvelde ifade ettiğimiz gibi çalışmamızda çıkış noktası olarak Osmanlı Devleti’nin 16. yüzyıl ortalarında gerçekleştirdiği bir tahrir çalışması sonucu elde ettiği kayıtları kullanacağız.
Kumaniçe9 ve Kumanya10 bahsi geçen defterde Üsküp ve Kalkandelen’de kaydedilmiş köylerdir (karye). Buradan net bir şekilde gözüken şey Kumanların buralara kadar gelerek yerleşik bir düzen kurduklarıdır. Ayrıca bu isimle kaydedilmiş farklı bölgelerde bulunan köylerin bulunması sadece bir bölgede değil birçok bölgede yaygın bir yerleşime sahip olduklarını göstermektedir.

Rasonyi eserinde bud kelimesi üzerinde özellikle durur. Kelimenin tek heceli olması dolayısıyla Karluklar arasından çıkan Bulak Türkleri ile irtibatlı olduðu görüşünü ortaya atar. Bulaklar’ın bulunduðu bölgenin İç Asya olması ve buraya onlardan önce Budizmin gelmiş olması kelimenin kökenine dair bir çıkış noktası olmuştur. Özellikle Uygurlar’a ait kalıntılarda Budizm’e dair izlere rastlanması bud kelimesinin eski Türkçedeki buda’nın bir türevi olduğu yüksek bir ihtimaldir.

Yada bir başka ihtimalde bud’un put manasına da gelebileceğidir. Rasonyi bu kelimeye örnek olarak Macaristan’da Budvar Dağı’nı ve Haromszek vilayetine bağlı Bud köyünü gösterir11. Kırçova’da da Budan12 isimli bir köy defter kayıtları içerisinde göze çarpmaktadır. Rasonyi’nin üzerinde durduğu diğer bir kelime de say’dır13. Say Uygurca “delmek” manasına gelen bir fiildir. Genel olarak yeni doğan çocuklara düşmanlarını alt etsin manasında “Saysun” ismi verilirdi. Say fiilinin Oğuzlar, Avarlar, Peçenekler yada Kıpçaklar vasıtasıyla Balkanlara getirilmiş olma ihtimali göz önüne alındığında Kırçova’ya kayıtlı Dolye Say-iç14, Say-iç15, Say-u Dol16, Sayusiç17, Üsküp’e kayıtlı Say-lani18 ve Kalkandelen’e kayıtlı Gorna Say-iç19 karyelerinin isimlerinin bu fiilden türetildiği gibi bir ihtimal göz ardı edilmemelidir.

Çalışmanın son kısmında bundan sonraki araştırmacılara ham ver sunmak ve yeni bir açılım sağlamak amacı ile bahsi geçen 3 kazaya ait bir köy isimleri listesi verilmiştir. Derinlemesine gerçekleşecek yeni çalışmalar Osmanlı öncesi Balkanlarda Türk izlerinin ortaya konması noktası aydınlatıcı ve ufuk açıcı olacaktır.

Osmanlı Hâkimiyeti Sırasında Yer Isimlerinin Karakteri Şehir ve kır karakteristiğinin yanında, Osmanlı Devleti’nin idari taksimatında, bazı idari merkezlere özellikle bulundukları mevkiinin fiziki yapısına göre verilen hususi görev ve unvanlar, bu merkezlerin bulunduğu coğrafya ile alakalı bir takım yorumlar yapmamızı kolaylaştırmaktadır. Bu noktadan hareketle özellikle Üsküp ve diğer nahiyelere tabi karyelerin (köylerin) isimlerine baktığımızda; zaman zaman derbent kavramı ile karşılaşmaktayız. Derbent köyleri ve dolayısı ile derbentçiler, iskan merkezleri dışındaki kırsal kesimde görev yapmakta idiler.
Görevleri ise Anadolu ve Rumeli’de birçok mevkide mevcut olan dağlık kesimleri ve geçitleri muhafaza etmek idi. Defterimizde Üsküp’e tabi olan bu tip yerleşimlere örnek teşkil edebilecek 8 karye kaydedilmiştir (Mali Duhaniç Derbend, Brusnik Derbend, Livoliç Debend, Kroya Derbend, Susiliç Derbend, Mihanik Derbend, Berdiliç Derbend ve Sinuyiçe Derbend). Buradan Üsküp’ün fiziki manada dağlık ve engebeli bir yapı arz ettiği söyleyebiliriz.

Üsküp ve neticesinde defterimize konu olan diğer nahiyelerin genel manada dağlık ve engebeli bir arazi üzerinde kurulduğunu gösteren diğer bir önemli delilde karye isimlerinin sonlarına eklenen “dol” ekidir. “Dol” Slav dilerinde aşağı, dağın eteği yâda yakındaki bir nehrin akışına göre güneyde manasında kullanılmaktadır. Aşağıdaki tabloda da görüleceği gibi Yelov dol, Ebulend dol, Vuyasid dol, Görgü dol, Velci dol ve Buku dol gibi karye isimlerinin bu tip yerleşimlere işaret ettiği ihtimal dahilindedir.

Çeşitli vesileler ile buraya gelerek yerleşen göçerlerin yaşam tarzları da yer isimlerine yansımıştır. Ibrahim Ovası ve Habil Obası, göçer yaşam tarzının izlerini yansıtmaktadır. Ova ve oba kullanımının dışında Rahmanlu, Abdaladlu, Deli Sefer, Akbaş ve Tolce Ishak gibi Türkçe isimlerden türetilmiş karye isimleri de yine bu etkinin izlerini yansıtmaktadır. Anadolu’dan Balkanlara geçen göçerlerin ilk yerleştikleri yerlerin zamanla daha karakteristik bir isimle yada hatırlanır bir olaya binaen verilmiş bir adla anılması da vaki olabiliyordu. Yokuşlu nam-ı diğer Ağakulı, Uluçlar nam-ı diğer Aharlar, Halıcılar nam-ı diğer Uluçlı, Aldun nam-ı diğer Emir Hanlı, Düspenç nam-ı diğer Kusk ve Dumanluse ve Müslümanan nam-ı diğer Bahadır Kulı gibi karye isimleri bu tip isim değiştirmelere örnek teşkil etmektedir.
Kalkandelen’de de Üsküp’te olduğu gibi derbendlerin mevcut olması ve bunun yanında karyelerin aşağı ve yukarı olarak belirtilmesinde kullanılan Dolna (Aşağı) ve Gorna (Yukarı) ifadelerinin bulunması buranın da yine kırsal ve dağlık bir yapı arz ettiğini göstermektedir. Örneğin Dolna ve Gorna Nalhisye Anadolu’da da sıkça rastlanan Aşağı-Yukarı kullanımına önemli bir örnek teşkil etmektedir.

Kalkandelen bahsinde ifade ettiğimiz ve Anadolu Türklerinin ilk kez yerleşim gösterdiği Dobrudol ve Salunik karyelerine burada rastlamaktayız. Bundan başka Slav dillerinde şehir manasında kullanılan “grad” kelimesi de yine Gradsiliç ve Ragrad şeklinde karye isimlerin de kullanılmıştır. Bazı karye isimleri Kırçova’nın özellikle su kenarında uzandığı fikrini uyandırmaktadır. Kenari, Kenarye ve Suyolu gibi karye isimleri bu tezi doğrular niteliktedir. Zira Polok nehrini sağ kollarından Treska ırmağının hemen Kırçova yakınlarından aktığının bilinmesi de karye isimlerindeki bu etkileşimi açıklamaktadır.

Tarihi veriler Kırçova civarının büyük oranda maden yatakları ile çevrili olduğundan bahseder. Yine karye isimleri bu özelliği de göz önüne sermiş ve Demirmaya, Demirce gibi isimler defterimizde kaydedilmiştir. Fakat Kırçova’daki karye isimleri ile alakalı asıl ilginç nokta şudur. Kırçova nahiyesinde kaydedilen iki karye olan Demirce ve Sarihan (Saruhan) birbirinden bağımsız iki karye gibi gözükse de Saruhanoğulları tarihine kısaca bir dönersek bu iki karyenin birbirleri ile önemli ilişkileri olduğu görülecektir. Bilindiği üzere Saruhanoğulları Manisa civarında kurulmuş ve hüküm sürmüştür. Kurucusu sayılan Saruhan Bey bazı ihtilaflara rağmen Selçuklu hükümdarı Mesud II.’nin ümerasından sayılmaktadır. Saruhan Bey’in ilk askeri faaliyeti Mesud II.’nin ikinci defa tahta çıktığı ve yine Bizans imparatoru Andronikos II.’nin Anadolu seferine çıktığı tarihe rastlamaktadır. Bizans’ın Anadolu’ya 1302’de gerçekleştirdiği bu sefer üzerine Saruhan Bey’de bir dizi faaliyette bulunmuş ve 1313’de Manisa’yı fethetmiştir. Bu fethe katılan kardeşi Çuğa Bey’e bu bölgede yer alan Demirci (Demirce) yöresini tevcih etmiştir.

147 -> 149 Yerleşim

2008-06-19T11:49:00.000-07:00

Saruhan Bey birliklerinin Umur Bey komutasında 1334’de gerçekleşen Trakya çıkartmasına katıldıkları da göz önüne alındığında, defterimizde Kırçova’ya dahil edilmiş olan Sarihan ve Demirce karyelerinin Saruhan Türkmenlerinin bu çıkarmaya katılan bölümü tarafından
yerleşime tabi tutulan karyeler olduğunu düşünmek göz ardı edilemeyecek bir ihtimaldir. Aynı zamanda 1385 yılında bir kısım Saruhan yörüklerinin Serez civarına sürüldüğü de kaynaklarda kaydedilmiş bir bilgidir.

Sonuç olarak; Balkanlarda Osmanlı hakimiyeti öncesi ve sonrasında yer isimlerinde meydana gelen değişimler, bölgede Hıristiyan-İslam geçiş sürecinin en somut örneklerini sunmaktadır. Dolayısıyla Osmanlı arşiv vesikalarında kayıtlı bu tip isimlerinin dikkatlice okunarak derin bir değerlendirmeye tabi tutulması muhakkak ki bu değişimi ortaya koyma noktasında fayda sağlayacaktır.

Üsküp Kalkandelen Kırçova
Karye-i Varanliçe Karye-i Gradsiye Karye-i Küre Hiliç
Karye-i Brusnik Derbend Karye-i Banliç Karye-i Yümenlavçe
Karye-i Mürer Karye-i Mulubin Karye-i Bersin
Karye-i Baverde Karye-i Seliç Karye-i Ebulend dol
Karye-i Droynak Karye-i Palusye Karye-i Yerasiç
Karye-i Daluçliç Karye-i Kursiye Karye-i Lesfumiçe
Karye-i Kadı Karye-i Emrursiç Karye-i Dağrı Karsin
Karye-i Livoliç Derbend Karye-i Rahalı Karye-i Rahami
Karye-i Kroya Derbend Karye-i Yomirsen Karye-i Yolosa Derbend
Karye-i Susiliç Derbend Karye-i Nadvorse Karye-i Lolonami
Karye-i Idris Karye-i Rahiç Karye-i Lisiçe
Karye-i Lulubin Karye-i Bukovnik Karye-i Aranefva
Karye-i Kutliye Karye-i Huryami Karye-i Obür lisiçe
Karye-i Kavala Karye-i Gorna Türçani Karye-i Gorna Siliç
Karye-i Makusk Karye-i Sihami Karye-i Kosudralin
Karye-i Elvanye Karye-i Serhani Karye-i Besiva Dolki
Karye-i Erakliçe Karye-i Yadvarsi Karye-i Kaledahi
Karye-i Deragus (Dragos) Karye-i Raksiye Karye-i Hamalişye
Karye-i Dobruye Karye-i Luryami Karye-i Dolye Siliç
Karye-i Virklüçe Karye-i Serakiç Karye-i Muraylumiçe
Karye-i Eslüliyenak Karye-i Roğami Karye-i Bodursa
Karye-i Ispilçe Karye-i Farniye Karye-i Tuhin
Karye-i Diyomirca Karye-i Lişki Karye-i Alhuçe Derbend
Karye-i Lumrak Karye-i Susiç Karye-i Nagişte
Karye-i Bazurca Karye-i Lumisye Karye-iModra Salye
Karye-i Aklak Karye-i Radlusye Karye-i Kaladnik
Karye-i Solcuk (Sulcuk) Karye-i Salunik Karye-i Salunik
Karye-i Gürce Sulu Pınar Karye-i Vamirayiç Karye-i Salnami
Karye-i Görülik Karye-i Velsuviyami Karye-i Siyalisye
Karye-i Bukovnik Karye-i Veslunik Karye-i Istale
Karye-i Oraşlu Karye-i Dobriguşte Karye-i Bermanik
Karye-i Esnud Gale Karye-i Berdosnami Karye-i Letvulisye
Karye-i Zakupliç Karye-i Demirsiye Karye-i Bersahudol
Karye-i Balabliç Karye-i Raliva Karye-i Yokuliç
Karye-i Lukuca Karye-i Dolna Nalhisye Karye-i Islarinami
Karye-i Drahliç Karye-i Ravne Karye-i Gradsiliç
Karye-i Ispangomiç Karye-i Gorna Nalhisye Karye-i Dobrudol
Karye-i Raguniç Karye-i Nova Silami Karye-i Gorna Ranine
Karye-i Gradsiye Karye-i Selokos Karye-i Evlashami
Karye-i Kavisye Karye-i Saluç Karye-i Merudes
Karye-i Yukonik Karye-i Salunik Karye-i Yolusnik
Karye-i Mane Karye-i Lolon Karye-i Gorgoriç
Karye-i Imurali (Eymür Ali) Karye-i Ruhami Karye-i Kırsefva
Karye-i Dikuk Karye-i Rahiç Karye-i Ragrad
Karye-i Dobridol Karye-i Gradçe Karye-i Sosiliç
Karye-i Debuli Karye-i Nikiforavena Karye-i Yonoliç
Karye-i Malumiç Karye-i Noroy Karye-i Gradsiliç
Karye-i Kumaniçe Karye-i Nelayiç Karye-i Gradsiliç
Karye-i Vakurkiye Karye-i Tarin Karye-i Manastırçe
Karye-i Zalubane Karye-i Kalisye Karye-i Halukırçe
Karye-i Zalıfak Karye-i Behiva Karye-i Esvami Vomirağ

150 -> 152 Yerleşim 2

2008-06-19T11:48:00.001-07:00

Karye-i Merude (Merud) Karye-i Raduşye Karye-i Kulağ
Karye-i Kutlu (Kırlu) Pazarlu Karye-i Sarlıslı Karye-i Tefuli
Karye-i Güreler-i Buzurk Karye-i Bulayliç Karye-i Saliç
Karye-i Abdaladlu Karye-i Gorna Kalisye Karye-i Kırmanifu
Karye-i Yokuşlu nam-ı
diğer Ağakulı Karye-i Nikşeniç Karye-i Garnamitabi
Karye-i Sığlu Karye-i Varlıkye Karye-i Amir donye
Karye-i Uluçlar
nam-ı diğer Aharlar Karye-i Gorna Leşniçe Karye-i Doliç
Karye-i Idip Kamalu Karye-i Yodmirki Karye-i Mirdeva
Karye-i Halıcılar
nam-ı diğer Uluçlı Karye-i Ardonye Karye-i Kırastai
Karye-i Güreler-i Küçük Karye-i Tuyin Karye-i Darastali
Karye-i Kar alilu Karye-i Konayiç Karye-i Seritva
Karye-i Ormanlu Karye-i Kamanami Karye-i Dulahi
Karye-i Rahmanlu Karye-i Gostivar Karye-i Asitalin
Karye-i Ibrahim Ovası Karye-i Ruhami Karye-i Navali dol
Karye-i Virsiye Karye-i Tefuvin Karye-i Nodali
Karye-i Bedrancıl Karye-i Baharçe-i Buzurk Karye-i Azalu mekan
Karye-i Bendromiç Karye-i Belusnik Karye-i Lishami
Karye-i Lukoviç Karye-i Surbami Karye-i Nosin
Karye-i Beyliç Karye-i Nariç Karye-i Nohiç
Karye-i Urlaiç Karye-i Vomiriç Karye-i Aslanifu
Karye-i Mihanik Derbend Karye-i Görgüşte Karye-i Sil dol
Karye-i Bukovnik Karye-i Berninuçe Karye-i Habaniç
Karye-i Kulhanık Karye-i Rasuhaniç Karye-i Nikalişte
Karye-i Habil ov(b)ası Karye-i Aslaniyye Karye-i Mefaliç

Karye-i Piramusol Karye-i Mali Burhami Karye-i Mırse
Karye-i Bukudol Karye-i Şemisva Karye-i Tuhin
Karye-i Yamanık Karye-i Asladinye Karye-i Velfumiç
Karye-i Bardolçe Karye-i Barisye Karye-i Kırdamiç
Karye-i Pulsiye Karye-i Dobrudol Karye-i Aslanye
Karye-i Kırlı viriç Karye-i Merusye Karye-i Tuhin
Karye-i Beli Kıruk Karye-i Krusva Karye-i Aslalisfu
Karye-i Avrancı Karye-i Sorine Karye-i Kenari
Karye-i Berdiliç Derbend Karye-i Varikse Karye-i Alasiç
Karye-i Lubanliç Karye-i Yoluhami Karye-i Kruşa
Karye-i Veyu kurca Karye-i Dohi Karye-i Lukoliç
Karye-i Rahobin (Dahobin) Karye-i Isvabuli Karye-i Haruva
Karye-i Görgüdol Karye-i Sedadsi Karye-i Dolye Sayiç
Karye-i Ushali Karye-i Yoluvik Karye-i Aruhan
Karye-i Külhani Karye-i Nayin dol Karye-i Karaluyiç
Karye-i T(y)ekne Karye-i Hayla Karye-i Alyenumi
Karye-i Dolye Karye-i Lişniç Karye-i Nova nekin
Karye-i Vilise namı diğer Noksal Karye-i Maruyiç Karye-i Astudye
nam-ı diğer Rahami
Karye-i Bosna Drahoviç Karye-i Yarbaş Karye-i Danlarami
Karye-i Velci Dol Karye-i Mala Sedlarçe Karye-i Sayiç
Karye-i Velci Dol Karye-i Rayiç Karye-i Meragalva
Karye-i Lasfurça Karye-i Kefva Karye-i Ebulkisye
Karye-i Esürlü Yaka(Biga) Karye-i Gorna Luminiç Karye-i Merakiva
Karye-i Tolce Ishak Karye-i Derminik Karye-i Varayumiç
Karye-i Düspenç nam-ı diger Kusk Karye-i Varvane Karye-i Arhamalkin
Karye-i Esmera komiç (Koliç) Karye-i Moralusye Karye-i Krayşiç
Karye-i Krasimirce Karye-i Gorna Yelov dol Karye-i Azaromiç
Karye-i Aldun namı diğer Emir Hanl Karye-i Esmur Desliç Karye-i Kırasnami
Karye-i Avranik Karye-i Dolno Lisice Karye-i Drasil
Karye-i Arahani Karye-i Gormü dol Karye-i Sarınlık
Karye-i Pire Karye-i Berav yami Karye-i Budan
Karye-i Kusfuk Karye-i Salarnomiçe Karye-i Yolonami
Karye-i Arda Biliç Karye-i Gorna Yeva Karye-i Karine
Karye-i Kusfuk Karye-i Rakomiçe Karye-i Yoloviç
Karye-i Görgü Dol Karye-i Ağarsan Obası Karye-i Istaruçe
Karye-i Kroye Dudye Karye-i Dolno Kaleshi Karye-i Sayu dol
Karye-i Susiliç Karye-i Garne Karye-i Merasin
Karye-i Harlık Karye-i Bondiçe Karye-i Niç
Karye-i Kunduk Karye-i Nova sinin Karye-i Mirmanfu
Karye-i Mirüsvik Karye-i Radoyiç Karye-i Aranmi
Karye-i Balnuvad Karye-i Orhuş Karye-i Arlugame
Karye-i Susiliç Karye-i Endovrise Karye-i Naluşye
Karye-i Saylani Karye-i Hayla Karye-i Nahisye
nam-ı diğer Nova Selami
Karye-i Kunduk Karye-i Esnarusel Karye-i Nivakar
Karye-i Busliç Karye-i Hamirami Karye-i Mirkefu
Karye-i Ogbaliç Karye-i Kehava Karye-i Omursiye
Karye-i Deli Sefer Karye-i Nova Sil Karye-i Rusnak
Karye-i Aftaluka Karye-i Yovakomiçe Karye-i Kular
Karye-i Doglı Karye-i Oruç Karye-i Tusarami
Karye-i Laspiye Karye-i Lisna nefumiçe Karye-i Yukohami
Karye-i Elvanye Karye-i Dolno Leşniçe Karye-i Aslaramiç
Karye-i Noksal Karye-i Hüseyinler Karye-i Koşuncu

153 -> 155 Yerleşim 3

2008-06-19T11:43:00.000-07:00

Karye-i Dobriç Karye-i Beryosfe Karye-i Kusva
Karye-i Kusfuk Karye-i Maverva Derbend Karye-i Sarsiye
Karye-i Beruviç Karye-i Yokohami Karye-i Ranas
Karye-i Livosye Karye-i Kumaniçe Karye-i Osyalomiç
Karye-i Akbaş Karye-i Menik Karye-i Kalami
Karye-i Seyemişli Karye-i Lesfuniye Karye-i Kuriç
Karye-i Ribaliç ma’a Baladıç Karye-i Dolne Nayiç Karye-i Orasusye
Karye-i Körpe Sulnar Karye-i Salunik Karye-i Laralumiç
Karye-i Görülik Karye-i Dolna yelovdol Karye-i Mamurlusye
Karye-i Kurunik Karye-i Nova Menin Karye-i Kavasu dol
Karye-i Ursali Karye-i Çirkoyami Karye-i Mirasiç
Karye-i Esnud Han Karye-i Saliç Karye-i Yalusniye
Karye-i Pusliç Karye-i Heraslis Karye-i Daranva
ma’a mahalle-i Dolancı
Karye-i Ibraniç Karye-i Temzayolit Karye-i Aydursiye
ma’a mezra’a-i Aslarumukye
Karye-i Sukuş (Siyukuş) Karye-i Rahiç Karye-i Korkiye
Karye-i Ardaniç Karye-i Dohi Kalne Karye-i Arhanigin
Karye-i Luyiç Karye-i Tarnomiçe Karye-i Piri Mırsinik
Karye-i Vuyasid dol Karye-i Ibranisye Karye-i Lukoniç
Karye-i Guranik Karye-i Ibranki Karye-i Lara
Karye-i Tenfomiçe Karye-i Mamusiç Karye-i Romirinye
Karye-i Kara Nuhisye Karye-i Biliç Karye-i Nekuşye
Karye-i Kolsuse Karye-i Miruniç Karye-i Dolye Asrugsiye
Karye-i Koluyluse Karye-i Tarbaş Karye-i Dolancı
Karye-i Ravit Karye-i Malasırlarçe Karye-i Navarçe
Karye-i Maverak Karye-i Nalhişye Karye-i Yarnaras Derbend

Karye-i Kırdiye Karye-i Minlus Karye-i Asranefva
Karye-i Busuye Karye-i Dagradye Karye-i Arnumiç
Karye-i Ardaliç Karye-i Malye Nerdariçe Karye-i Sarihan
Karye-i Burkoriç Karye-i Novidliç Karye-i Sayusiç
Karye-i Asvirami Karye-i Yuhannik Karye-i Kroşviç
Karye-i Bikuse Karye-i Rasriç Karye-i Malayumiç
Karye-i Ebulend dol Karye-i Suyumiri Karye-i Orgorimiçe
Karye-i Dolye Kırsefak Karye-i Nalusiye Karye-i Nayihar
Karye-i Mirsınik Karye-i Gorna Nayiç Karye-i Susiç
Karye-i Dumanluse ve Müslimanan
nam-ı diğer Bahadır Kulı Karye-i Vadise Karye-i Visye
Karye-i Nefaduşye Karye-i Ramiryunami Karye-i Mirdayiç
Karye-i Mali Duhaniç Derbend
ma’a Manakin Karye-i Raladyumi Karye-i Demirmaya
Karye-i Kaliç Karye-i Salunik Karye-i Demirce
Karye-i Talik nam-ı diğer
Talumiç Karye-i Lisiçe Karye-i Merdorami
Karye-i Asvik Karye-i Dagri Karsın Karye-i Nık
Karye-i Torilar Karye-i Aluki Karye-i Rasumindal
Karye-i Kiruk Karye-i Sadarçe-i Buzurk Karye-i Serse
Karye-i Naruk Karye-i Vuranfi Karye-i Mirkadma
Karye-i Linoviç Karye-i Nefadiç Karye-i Vaydarar
Karye-i Nalhesye Karye-i Dobrişte Karye-i Yodumirse
Karye-i Lusiye Karye-i Seykasiç Karye-i Lararomiç
Karye-i Sinuyiçe derbend Karye-i Modriç Karye-i Drayak
Karye-i Arvalisiç Karye-i Aruçe Karye-i Konak
Karye-i Kiruk Mezra’a-i Robay Karye-i Mualiç

Karye-i Buryarik Mezra’a – i Nadali Karye-i Suhami
Karye-i Dolye Külhani Karye-i Bermaa
Karye-i Bukosli Karye-i Kenarye
Karye-i Simihasye Karye-i Barudol
Karye-i Alarıncı Karye-i Tarik
Karye-i Valarsefe Karye-i Dolye Siliç
Karye-i Kumanava Karye-i Dobranomiçe
Karye-i Arda biliç Karye-i Sadesiç
Karye-i Orgorufiç Karye-i Suyolu
Karye-i Nayhar Karye-i Tefuli
Karye-i Asumirami Karye-i Kırçova
Karye-i Lukoviç Karye-i Iskalisye
Karye-i Yelovdol Karye-i Kaline
Karye-i Bahadır nam-ı diğer Rumaniluki Karye-i Merkus
Karye-i Rasiç Karye-i Salarmeratye
Karye-i Matafin Karye-i Miliç
Karye-i Voliç Karye-i Yaliç nam-ı
diğer Savamrik
Karye-i Nosliç Karye-i Kuyva
Karye-i Yosilin Karye-i Oralcı
Karye-i Domiriç Karye-i Anulin dol
Karye-i Lisiçe Karye-i Asyatalin
Karye-i Ruali Karye-i Yavli dol
Karye-i Ayvaniye Karye-i Kıruk
Karye-i Mukava Karye-i Asulisye
Karye-i Nefarduşye Karye-i Devami
Karye-i Turnareva Karye-i Rahami

156, 157 Dipnotlar

2008-06-19T11:34:00.000-07:00

Karye-i Manifa
Karye-i Dolçe
Karye-i Dolne Solye
Karye-i Kudarva
Karye-i Sukudlu
Karye-i Bersiç nam-ı diğer Beradesiç
Karye-i Dalyosiç
Karye-i Kumalva
Karye-i Malisa
Karye-i Nohiç
Karye-i Ogyaniç
Karye-i Ravmaniç
Karye-i Salurdiç
Karye-i Sükudlu
Mezra’a-i Miraslık
Çiftlikha-i Müslümanan-ı der
Kârye-i Eymür Ali

1- Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu Tahrir Defteri, no: 217
2- Kafesoğlu, İbrahim, Bulgarların Kökeni, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara
1985, s. V
3- Rasonyi, Laszlo, Tuna Köprüleri, Çev. Hicran Akın, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü,
Ankara 1984, s. 5–6.
4- Karpat, Kemal, Balkanlarda Osmanlı Mirası ve Ulusçuluk, Çev. Recep Boztemur, İMGE,
Ankara, 2004, s. 20.
5- Karpat, Balkanlarda Osmanlı Mirası, s. 21.
6- Kurat, Akdes Nimet, “Doğu Avrupa Türk Kavim ve Devletleri”, TÜRK DÜNYASI EL
KİTABI, I, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara 1992, s. 178.
7- Salih Asım Bey, Üsküp Tarihi ve Civarı, Halil Kazım Matbaası, Üsküp, 1932 s. 29.
8- Salih Asım Bey, Üsküp Tarihi, s. 30.
9- TD, 217, 5; TD, 217, 40.
10- TD, 217, 23.
11- Rasonyi, Tuna Köprüleri, s 49–50.
12- TD, 217, 57.
13- Rasonyi, Tuna Köprüleri, s 55–56.
14- TD, 217, 55.
15- TD, 217, 57.
16- TD, 217, 58.
17- TD, 217, 29, 65.
18- TD, 217, 14.
19- TD, 217, 144, 146, 150 .
20- Kayıtlar defterdeki sıraya göre gösterilmiştir.